Хуучирсан дурсамж

Газрын шарх аних нь цаг хугацааны жам бус хариуцлагын дэвшил юм байна

Улаанбаатарын баруун зах болох 22-ын товчоог өнгөрөх ахуйд хээрийн эмнэг салхи биднийг угтав. Машины цонхоо нээхэд хангал салхины ааг омгийг мэдрэх агаад санаа сэтгэл уужран тэлэх мэт. Өнөө л яарч, тэвдсэн улс чинь гэнэт л хөдөө гараад гэгээрэх нь энэ дээ. Хэдийнээ намрын эхэн сартай хорвоо дэлхий золгосон ч хөх ногооны униар татсан хэвээрээ байна билээ. Тамирдсан өвс, тасарсан навчис үгүй. Нар тээр дээрээс төөнөж байна. Таван ханатай гэрийн зүүн талыг бүтэн тойроод тотго түшин, унь дамжсаар тооноор гарах нуу гэлтэй нар өндрөөс өндөрт. Харин бид чанх дор нь газрын хар судал мэт засмал замаар Булган аймгийн зүг жолоо залсан юм. Байгаль дэлхий хар нялхаараа байх шиг. Энэ чинь есдүгээр сар шүү дээ. Өдийд чинь хөсөг нүүдэл хөвөрч, айлууд намаржаа руугаа ойртож байдагсан. Хот айлууд холдож нүүгээд л.

Тэгэхэд зуны дэлгэр цаг мэт айлууд хаалга ярайтал нь нээчихсэн, юун намар, өвөл, бас хавар. Бүгдийг мартчихсан уу гэж сануулмаар ажин түжин харагдана. Намар гэж зун мэт. “...Зүлгэн дээр гэрээ бариад” Монголын их амар амгалан хөдөөгийн замд тохиолдох нь Марзан Шаравын “Монголын нэг өдөр” алдарт уран зургийг санагдуулах шиг.

Газар тариалангийн бүс нутагт уурхайн хаалт үзнэ

Авто замын зураг дээр Булган аймгийг харахад энүүхэнд мэт санагдах авч холоос хол юм. Зам гэдэг зураг боловч зөндөө л хагархай, хонхор, хотгор, гүдгэр нь хааяа тух алдуулнэ. Энэ чиглэлд зам тавьсан тендерийн компанийн эрэл суралд биднийг мордуулах нь нэн хөгжилтэй. Тэгээд л айрагны тухай яриа хөөрөө дэлгэрч, аж үйлдвэрийн Эрдэнэт хотод түр саатлаа. Эндээс Булган юухан байхав гэлцэнэ. Нээрээ ч юухан билээ. Анхдагчдын өлгий, Олимпийн аваргын төрсөн нутагт 300 гаруй хүний нүсэр “дисант” буув. 520 гаруй км замын аялалын жолоо, чулбуур ийн эвхэгдэж, ажил хэрэгч байдалд төд удалгүй бид шилжлээ.

Уул уурхайн салбарынхан энэ сарын 15-17 ны өдрүүдэд “Уурхайн хаалт ба нөхөн сэргээлт” чуулганыг тав дахь жилдээ Булган аймагт зохион байгуулах гэж байгаа нь энэ л дээ. Аймгийн төвөөс зургаан км-ийн зайтай “Анаг тур” жуулчны баазад дээхнэ үед сайд дарга нар амарч, толгой тархиа сэргээдэг байсан бол одоо бидний ээлж ирсэн байж. Уурхайн хаалт, нөхөн сэргээлтийг үзэж харахаар хэвлэл мэдээллийн байгууллагын цомхон баг явсан юм. Бид өөрсдийн “вант улс”-аа байгуулав. Уурхайн хаалт, нөхөн сэргээлтийг маргааш чихээр сонсож, нүдээр үзэж, гараар мэдэрч танилцахаар зүүд нойрондоо аялалцгаалаа.

Хөхөө донгодох дуунаар сэрэв. Намрын нар, навчны өнгө уусан нэгдэх ойн шугуй. Горхины чимээ, адууны бараа гээд монголын минь хөдөө нүд дүүргэн үзэгдэнэ. Эд эс сэргэх шиг болов. “Ориг” байгалаа өглөөний нарнаар ийн тольдон гэгээрч, олзуурхан баяслаа, манайхан.

Газар тариалагийн гол бүс нутаг болох Булган аймагт уурхай нээгдээд, өнөө маргаашгүй хаалтаа хийх гэж байна. Түүнийг нь бид бичиж, сурвалжилна, олон нийтэд хүргэх үүрэгтэй. Ямархуу дүрх төрх 300 хүний 600 нүдэнд тусах бол. Нөхөн сэргээлтийг нь үзэх гэж яарч л явлаа. Сайхан сумын айраг яагаад амттай, нэг л өөр байдаг юм бол гэж өөр зуураа бид хэлэлцдэг. Гэтэл үнэндээ тэндэхийн өвс ургамал, агаар салхиндаа л гол нууц нь оршиж байдагтай холбоотой бололтой.

Сайханчуудын хүлээлт

“Пийбоди Энержи” компани Булган аймгийн Сайхан сумын Эрээний нүүрсний уурхайн нөхөн сэргээлтийг хийж, 16 га талбайг нөхөн сэргээж, олон наст өвс ургамал бүхий чанарлаг бэлчээрийг бий болгохоор худаг, усан сан байгуулсан гэсэн анхны мэдээг албаны хүнээс нь сонсов. “Пийбоди” компанийн хувьд АНУ-ынх. Уул уурхайн салбартаа 126 жил ажилласан туршлагатай гэх мэдээллийг өмнө нь дуулаад “лут амьтад” гэж төсөөлсөн юм даг.

Улаанбаатарын “А” зэрэглэлд багтах, хамгийн өндөрт тооцогдох “Моннис” цамхагт “Оюутолгой” компанитай айлсан амьдрах “Пийбоди” үнэхээр хүчирхэг санагдсан. “Оюутолгой”-гоос ч дутахгүй бүтээн байгуулалтыг монголын дэд бүтэц сульдсан хөдөө нутагт хийх нь гэж битүүхэн хүлээсэн. Булганы Сайханчууд бүгдээрээ л ингэж горьдсон гэсэн. Уг компани нь Тавантолгойн ордын сунгаанд уралдахаар хүчээ нөөж байгаа гэдгийг нь ч мэдэх юм. Ийм компанийн нөхөн сэргээлт нүцгэн хөндийг хэрхэн өөрчилсөн бол гэж догдлох сэтгэл төрнө.

Өнөө жилийн чуулганыг МХЕГ, ХБНГУ-ын Геошинжлэх ухаан, байгалийн нөөцийн холбооны хүрээлэн /BGR/, Монгол Герман хоёр улсын хамтын ажиллагааны төсөл, “Одод гоулд”, “Пийбоди Винсвей Ресорсез” компани хамтран зохион байгуулж байгаа юм байна. Тал талаасаа л инж, хөрөнгөө нийлүүлж Булган хангайд хурлын зарыг тараасан нь ийн биелэлээ олов. Чуулга уулзалтыг МХЕГ-ын дарга Я.Содбаатар нээх байсан боловч тэрбээр ирсэнгүй. Сураг сонсох нээ Засгийн газрын хуралдаанд дуудсан гэнэ. Даргын өмнөөс МХЕГ-ын БОАЖГУУХГ-ын дарга Н.Батбаяр чуулга уулзалтыг нээв. “Гадаад орнуудын уурхайн хаалт ба нөхөн сэргээлтийн туршлагаас МХЕГ-ын ГУУХХ-ийн дарга Б.Баатарцогт хуваалцсан юм. “Хаалт гэдэг нь цэвэр нөхөн сэргээлт бас биш ээ. Улсын мэдэлд хаалтын төлөвлөгөө алга байгааг, мөн хаалтын сан хуримтлуулахр хэрэгтэй” байгааг ШУТИС-ын Уул уурхайн судалгааны төвийн дэд захирал М.Дагва тайлбарлалаа. Түүний илтгэл оролцогчдыг багагүй сэргээсэн.

Тэрбээр уурхай дагасан дэд бүтцийн асуудлын хөндөн ярилаа. Уурхай хаагдах үед тэнд ажиллаж байсан иргэд ажилгүй, орлогогүй болох нь нэмэгдэж байгаад санаа зовьнинож байгаагаа хэлсэн юм. Хэдий уурхайн нөөц дуусаад хаагдсан ч өөр ажил хийж болох, хөрвөн чадвартай ажлын байр энэ салбарт үгүйлэгдэж байгааг тэмдэглэлээ. Орон нутгийн шинж чанартай уурхайд бол дээрх байдал түгээмэл үзэгдэл гэлээ.

Эрээний уурхай нөхөн сэргээлт жишиг болох уу, жишээ юу

Булганы төвөөс Эрээний уурхай хүрэхэд ойролцоогоор 95 км. Өмнөх өдрийн хурлаар чуулганыг зохион байгуулах компани өөрийн нөхөн сэргээлтээ “найз нартаа” сүрхий сайн “рекламдсан”. Түүнийг нь үзэхээр Эрээний уурхайд очсон юм. Уулын оройгоор будан нүүгээд, тэнгэр нэг л сүүмгэр. Даармаар ч юм шиг болно. Уул уурхайн салбарт нэгэн шинэ орд баяртайгаар тууз хайчлан мэндэлж, бас нөгөө нь алдаа, оноотой хаадаг байна. Хаасан уурхайн төсөөлөл мэдээж манайд хар бараан талдаа. Харин Австралид ногоон, манайхтай хамгийн ойр буй ӨвөрМонголын Ордост ногоон бүтээн байгуулалт өрнөж байна.

Эрээний уурхайн эдгэсэн газар эрүүл газартай яахан дүйцэх билээ. Харахад сайхан л боловч цаана шаналж буй мэт. Нэг л амьгүй, дүнсгэр. Амьд байгал хэзээ ийм байлаа. Мэс засалд орсон газрын хөрс хүүхдийн зулай шиг эмзэг. Хэзээ эртний төрхөө олох бол гэмээр сүргүй. Гэхдээ л тэнд нөхөн сэргээлтийн үр өгөөж илхэн. Манайд харанхуй нүх, овоолсон шороо хэвээр үлдсэн хэчнээн газар орон байгаа билээ. Өвс ургамал тариад, худаг гаргасан нь хэд билээ. Хариуцлагагүй уул уурхайг хөхүүлэн дэмжигч нь хэн байдаг билээ. Эрээний уурхайн дарга Б.Батмөнх хэлэхдээ “ Хуучин олборлолт явуулж байсан 18 га талбайд биологийн нөхөн сэргээлт, 15-гад нь техникийн нөхөн сэргээлт хийсэн. Гурван жилийн дараагаас биологийн нөхөн сэргээлт хийсэн талбайг чөлөөлж малын бэлчгээр болгох юм. 12 нэр төрлийн өвсний үр суулгасан. Мониторингийн судалгаа явуулж байна. Ус, хөрсний дээжийг байнга авч байгаа. Эхний хоёр жилд байгалийн шалгарал явагдах байх” хэмээн онцлов. Уурхай 1.5 тэрбум төгрөгийг нөхөн сэргээлтийн ажилд зарцуулсан байна. Малын бэлчээр болох учраас гар носастай гүний худаг гаргаж, 1.5 метр гүнтэй цөөрмийг байгуулжээ. Мөн нутгийн иргэдээс судалгаа авч, тэдний саналаар хаагдсан уурхайг малын бэлчээр болгохоор нөхөн сэргээлтийн ажил өрнүүлсэн гэв. Нүүрснийй цооног байсан газраа тэгшилж, зургаа, наймдугаар сард үр суулгаж, талбайгаа ургамалжуулсан ажээ. Газрын шарх аних нь цаг хугацааны жам бус, хариуцлагын дэвшил юм байна. уул уурхайн компани бүр хариуцлагатай байхад л болох аж. “Дор буй баялгийг нь аваад хаях бус эргээд үр хойчид үлдээх учраас, өвлөгдөх болохоор нөхөн сэргээлтийг нүд хуурахгүй хийвэл болж байна” хэмээн Сайхан сумын иргэд сэтгэл тэнэгэр байв.

“Пийбоди” компанийн нөхөн сэргээлт гадаадын болоод дотоодын хөрөнгө оруулалттай компаниудад жишээ болох нь дамжиггүй. Өмнө нь хэд хэдэн уурхайн хаалт, нөхөн сэргээлтэд очиж байсан гэх “Монгол газар” компанийн уурхайн дарга М.Цагаан Пийбоди компанийн нөхөн сэргээлтийг үзээд “Жишиг болохгүй ч жишээ юм даа” хэмээн дүгнэсэн. Мань хүн хэлэхдээ “АНУ өөрсдөө дэлхийд № 1 байхыг хүсдэг шиг нөхөн сэргээлт ч мөн адил ийм байна гэж бодсон ч санаанд хүрсэнгүй” гээд чамлангуй байна билээ.

Намрын өнгө...

Булганы сайхан намарт хоргодон, хоргодсоор хотод ирлээ, бид. Сайхны айраг ч өтгөрөөд. Өглөөдөө намрын мөнгөн хяруу нь дарайгаад. Гүүн зэлнээс унага үүрсээд л. Уул уурхай, улс төргүй малчны хотонд намрын өнгө туяараад. Нөхөн сэргээлт, уурхайн хаалт аль алийг нь мартмаар хөдөө нутагт дахиад л нэг шинэ орд төд удалгүй илэрч, эргээд л бид нөхөн сэргээлт үзэх гэж ирж магадгүй. Ирэх жилийн “Уурхайн хаалт ба нөхөн сэргээлт” чуулган Эрдэнэтэд болохоор товлогдсон. Энэ удаагийн чуулга уулзалт уул уурхайн салбарынхныг илүү хариуцлагатай, хоорондоо хамтарч нэгдэх, салбарынхаа тулгамдсан асуудлыг хэлэлцэх зорилгын дор болж өндөрлөсөн юм. Үр дүнд нь мэдээж дараа, дараачийн олон уурхайн нөхөн сэргээлтээр илэрнэ байх. Дүгнэлт хийхэд ч эрт байна. Булган хангайд уул уурхай бол шинэ үзэгдэл биш юм байна. Уурхай дагасан амьдрал ч сонин, содон юмгүй. Уурхай дагаж хангайнхан хошуурч гүйгээд байдаггүй нь авууштай чанар гэлтэй. Намрын тэнгэр явахад гиймэл, буцахад сүүмгэр байв. Замын туршид хадлагаа хурааж буй намрын өнгө, өвс ачаалсан машин тасарсангүй. “Ямар азаар энд бид төрөө вэ”.

“Ардчилал” сонин 2010 он

Ү.Хүрэлбаатар: Энэ алгуурлалаа засч ирэх хавраас нэг юм бодъё

Хэл бичгийн ухааны доктор, яруу найрагч, сэтгүүлч Ү.Хүрэлбаатартай уулзаж ярилцлаа. Түүнтэй ямар ч сэдвээр ярилцахад сонирхолтой байсан боловч энэ удаа түүний уран бүтээл, дууны урлагийг гол болгов.

Дуу чинь урлаг төдийгүй түүний өрөм нь
-“Ёотон шиг цайраад л” гэсэн нэртэй таны нийтлэлийг сониноос уншсан чинь нээрээ л Шаргын говь, Өгөөмөрийн талд яваа юм шиг санагдсан шүү?
-“Өдрийн сонин”-ы Т.Дашням “Эх орон сумаас эхлэнэ” буланд юм бичиж өгөөч гэхээр нь бичсэн юм. Нутгийн ой болох гээд сэтгэл гэгэлзчихсэн байсан болохоор бичлэг нь зураглал ихтэй болсон байх. Уншсан хүмүүс ам сайтай байна билээ. Мөн аймгийн ойд зориулсан нийтлэлийн уралдаанд байр эзэлж, “Миний Алтай” болон “Түгээмэл жавхлан гэрэлтсэн дунд сургууль” номд орсон.
-Өнгөрсөн жил чинь Төгрөг сумын дунд сургууль бас ойгоо тэмдэглэсэн байх аа?
-Сургуулийн маань 70 жилийн ой сайхан болсон. Би очиж, оролцоод ирсэн. Сургуулийнхаа дууг бичлээ. Х.Болормаа гавъяат дуулсан. Ер нь сумын сургуулийн тухай дуу ховор, бараг байхгүй. Харин “Сумын жаахан сургууль” гэхээр зарим хүн таатай бус хүлээж авсан. “Жаахан” сургуульд сурч байсан гэдгээсээ ичиж байх шиг. “Сумын жаахан сургууль” гэхгүй ээ, түүнийгээ” сумын их сургууль” гэж өөрчил гэх хүн ч таарсан.
-Нэлээд л гомдол дагуулж дээ?
-“Жижиг”, “жаахан” гэсэн хоёр үгийн ялгааг ойлгохгүй халзан толгойтон бас байдаг юм билээ. “Жаахан” гэдэг үгэнд өлгийдөгдсөн нэг өхөөрдөм дүрслэл надад мэдрэгдээд байсан болохоор би тэр чигт нь явуулчихсан юм. Уран бүтээлч хүн өөрийнхөө бүтээлийг хамгаалж сурах хэрэгтэй.
-“Хөглөгөр их Алтай” дууг П.Жасрай гуайд зориулсан гэхээр сайхан санагдаж байсан шүү. Ер нь Говь-Алтайчуудын оюуны цар хүрээг энэ хүнээр төсөөлдөг. Энэ дууг дуулах хүн олон байв уу?
-Өмнө нь манай алтайн ах дүү хоёр сайхан дуулсан, байсан. Дуучид дуулах гэж хошуураад ирэхээр тэр дуу хол давхидаг л даа. Энэ дуундаа би сэтгэл хангалуун байгаа. Дууг шинэхэн гавъяатууд тэргүүтэй есөн дуучин дуулж, шинэ клиптэйгээр хүмүүст хүрсэн.
-Дууны шүлэг бичих хүмүүс нэг их удалгүй л бие даасан тайлан тоглолт хийдэг. Та харин хийгээгүй юм байна. Хийх болоогүй юу, хүлээн зөвшөөрөгдсөн уран бүтээлч тоглолтоо хийдэг бол та хийхээр болсон доо?
-Баярлалаа. Энэ алгуурлалаа засч ирэх хавраас нэг юм бодъёо. Нутгийнхан маань ч бас ингэж шүүмжилж байна. Найз нөхөр, уран бүтээлч андууд маань ч бас ингэж хэлээд байхыг бодоход уран бүтээлийн бие даасан тоглолтоо  хийх нөхцөл бүрдэж байгаа юм болов уу. Цаг нь ирээд нөхцөл нь бүрдсэ тоглолт мэдээж сайхан болох учиртай. Та бүхэн маань туслаарай. Уран бүтээлийн тоглолт бол үзэгч, уран бүтээлчдийн хамтын бүтээл юм шүү дээ.
-Сүүлийн үед аянд тааруулж шүлэг бичдэг болсон. Ингээд ирэхээр яруу найрагч гэсэн нэрэнд халтай биш үү?
-Уг нь аянд шүлэг зохионо гэдэг өндөр уран чадвар юм л даа. Харамслатай нь ая дангаас ургасан бус зүгээр  нэг хэдэн үгс холбож орхихоор урлаг нь байхгүй болчихоод байна. Дуу чинь урлаг төдийгүй түүний өрөм нь.
-Бүрэн гүйцэд гэдэг ч юм уу,  төгс ханасан бүтээл таньд хэр их байдаг вэ?
-ханасан бүтээл надад хэр их байдгийг би өөрөө хэлэх боломжгүй, бас зохимж ч үгүй. Бүтээл бүхэндээ алагчлалгүй хандахыг хичээдэг. Үнэхээр сэтгэл ханасан бүтээлүүд гэвэл  нутгаа санаж, тэмүүлж бичсэн хэдэн дуу маань байгаа байх.

Бичихээсээ бодох нь ихэсдэг цаг гэж байна
-Таныг дууны яруу найргийн томоохон төлөөлөгч гэдгийг хэн хүнгүй мэднэ. Гэхдээ та сүүлийн үед дууны шүлэг бага бичээд байх шиг ээ?
-Бичихээсээ бодох нь ихэсдэг цаг гэж байна.  Тооноос чанарт шилжиж байна гэх үү дээ. Цөөхөн, чанартай, бас шинэлэг гэх мэт шаардлагуудыг өөрөө өөртөө тавих болсон. Нэг мэдсэн би чинь хэдэн зуун дууны шүлэг биччихэж. Ингэж нисч болохгүй л дээ.
-Дууны яруу найраг хөгжөөд байна уу, аль эсвэл өмнөхөөсөө ухраад байна уу. Дууны шүлэг бичдэг гэх улсууд олшироод, янз бүрийн л үгтэй дуунууд дутуу төрж байна. Энэ талаар та ямар бодолтой явдаг вэ?
-Дууны яруу найрагт аль болохоор олон хүн тууштай орж ирвэл түүн шиг сайн юм гэж байхгүй. Харин дууны шүлэг бичиж тэтгэврийн өдөр хоногийг өнгөрөөх, аль эсвэл алдаршихын донд хөтлөгдөх хэлбэрээр орон гаран яваа хүмүүс олширвол тусгүй. Бүр гай ч тарьж мэднэ. Сүүлийн үед сайд, дарга нар, бизнесменүүд дууны шүлэг захиалгаар бичүллж нэрээрээ гаргах, элдэв шалдав байгууллага бүхэн дуутай болохыг мөрөөдөх, хаа сайгүй чулуун дээр нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй дууны шүлэг хөшөөлөх зэрэг нь дууг урлаг бус арилжааны хэрэгсэл болгоход хүрч байна. Урлаг бол урлагаараа үлдэх учиртай. Ялангуяа дууны урлаг бол эмзэг, тансаг, эгшиглэнт зүйл бөгөөд түүнийг хиртээж болохгүй.
-Ганц нэг дуулагдаад л сураггүй болох дуу ихэсч байна. Түүнд ая зохиогч, шүлэг бичигч, дуучин гурвуулаа л буруутай гэмээр?
-Дуу бол гурван жигүүртэй, гучин шинжтэй, гурван зуун настай эд. Гэтэл зуун дамнасан дуу дэндүү цөөхөн байна даа. Гучин төгөлдөр шинж гэдэг нь дууны амьдрах чадварын амьсгалын хэмнэл юм. Дуунд дотоод, гадаад хэв шинж, мөн чанар гэж буй бөгөөд түүнийг зөвхөн мөр толгой холбон хайрцаглан бадаглах  төдийгөөр ойлгож огт болохгүй. Хоёр жигүүртэй шувуу тэнгэр элэн халин нисдэг бол гурван жигүүртэй дуу сэтгэлийн гүнд даль жигүүрээ дэлгэх шидтэй байдаг.
-Ая зохиогч, шүлэгч бичигч, дуучны тухайд?
-Шүлэгч, хөгжмийн  зохиолч, дуучин гурвыг гурван жигүүр гэх нь хэлбэрийн үнэлэмж, харин бие, хэл, сэтгэлийг эзэмдэгч нь дуун жигүүр гэвэл дотоод мөн чанарын тухайд ойлголт болоод явчихна. Ганц нэг дуулаад, сураггүй болдог дуу ихэсч байгаа тухай та асууж байна. Үнэн. Гэхдээ зөвхөн энэ цаг үед  л ингэж байгаа юм биш. Өмнөх бүх цаг үеүдэд цөмд  нь л ийм байсан. Дуу зохиож нийтийн хүртээл болгож байгаа нь тухайн үеийн үзэгчдээр дамжуулан цаг хугацааны  их шүүлтүүрт уран бүтээлээ илгээж байна гэсэн үг. Цаг үеийн ой санамж гэдэг нь зар сурталчилгаанаас өөр төвшний ойлголт л доо. Цөөхөн дуулагдаад ор сураггүй болж байгаа дууны хойноос гашуудаад, хэн нэгнийг буруутгаад яах вэ. Гэхдээ зарим нэг дуу тухайн үедээ үл тоогдож, бас мартагдах боловч өөр нэгэн цагт цоо шинээр гарч ирж болдогийг бас үгүйсгэж болохгүй.

Ард түмний ой санамжид торж үлдэх тэр чадвар ч байж мэднэ
-Урлагт тогтсон стандар байхгүй ч хувь хүний үнэлэмж бол байгаа байх. Өнөөгийн дууны урлагт дүн тавибал ямар дүн тавих вэ?
-Урлагт дүн гэж байдаггүй, шалгарал гэж байдаг юм. Тэр нь цаг хугацаа, орон зайн их урсгал юм. Ирээдүй цаг, орон зайг ирээдүйнхэн буюу тухайн үед амьдрагчид л эмзэмшиж, өмчилнө. Түүнд урьдчилгаа гэж байдаггүй. Харин өнөө цагийн хувьд саналаа хэлж бололгүй яахав. Монголчууд угаасаа дуучин ард түмэн учраас дууны урлагаа үе үедээ хөгжүүлж, хөтөлж, хөглөж ирсэн.Тэр жамаар өнөөдөр хөгжиж байна. 
-Дууны урлаг улам л төрөлжөөд, салаа мөчир нь нэмэгдэж байна?
-Өнөөгийн онцлог нь монгол уламжлалт дууны урлаг дэлхийн дууны олон урсгал чиглэлээр баяжиж шинэ дүр төрхийг бүтээж байна. Энэ нь маш талархууштай хэрэг. Би хувьдаа энэ шинэчлэлийн үйл хэрэгт хувь нэмэр оруулах гэж рок, поп чиглэлийн олон дууны шүлэг бичсэн. Энэ бол уран бүтээлч хүний хувьд миний үнэлэмж юм. Урлагт тогтсон стандарт гэж байхгүй гэдэгт нь бас хоёрдмол талтай. Ганц нэг дуулагдаад орхигдож байгаа дуу гэдэг нь үнэндээ стандарты шаардлагыг хангаагүй л гэсэн үг биз дээ. Тэгэхээр урлагийн стандарт гэдэг нь урлаг урлагаараа байх, ард түмний ой санамжид торж үлдэх тэр чадвар ч байж мэднэ.
-Ярилцлага маань уран бүтээл, дууны урлаг гээд цааш үргэлжлэх юм бол, өндөрлөх яагаа ч үгүй байна. Шүлгүүдээ эмхэтгэж шинэ ном гаргасан уу, шинэ зүйлийг уншигчид маань хүлээж байгаа?
-Уг нь арваад ном бэлэн эх байна. Хамгийн гол бүтээл  нь “Би-дөрвөн улирал” өдрийн тэмдэглэлийн ном маань байх болов уу. “Бурхандын сархад” зохиолчын дурсамжийн хоёрдугаар ботийг бэлтгэж байгаа. Бас дууны уран бүтээлээ үргэлжлүүлнэ ээ.

Чимээгүй тахалтай өдөр бүр тэмц

Гэр бүлээрээ анхан шатны ойлголттой болсон нь

       Ээжээс минь дутуугүй ач, зээгээ энгэртээ тэвэрч өсгөсөн эмээ минь таван жилийн өмнөөс чихрийн шижинтэй гэж оношлогдсон юм. Турах, амархан ядрах, ам нь цангах гээд сахарын өвчний шинж тэмдэг бага багаар л илэрч байж. Тухайн үед  өвчний хэлбэр  далд байсныг нь даанч  мэдээгүй. Сумын эмч төдийлэн анзаараагүй юм билээ. Мөнөөх  л бидний хайхрамжгүй, хайнга, эрүүл мэндээ нэгд бус  хоёрдугаарт  тавьдаг  зангаас болсон гэх үү дээ. Өөрөө өөртөө эмч байх нь бидний үүрэг болчихсон өнөө үеэс таван жилийн өмнөх нөхцөл  байдал арай л өөр байсан юм. Чихрийн шижингийн  өвчлөлийг бууруулахаар Эрүүл мэндийн яамны урсгал зардалд хөрөнгө мөнгө төсөвлөдөггүй байжээ. Орон нутагт бол  сахарын өвчний талаар иргэд битгий хэл, эмч нар нь ч  сайн ярьдаггүй  байв.

    Эмээ маань сахартай гэсэн  онош тогтоолгон байнгын эмчийн хараа хяналтад байж, идэж, уухаа хүртэл цэгнэх болсон. Тэрбээр Улаанбаатар хотод шилжин ирээд, Чингэлтэй дүүргийн харьяат иргэн болсон юм. Тус дүүргийн эмнэлэг  чихрийн шижинтэй тэмцэх гарын таван хуруунд багтах эмчтэй. 

 Эмээгийн идэх хоол нь хүртэл хэмжээ, хязгаартай. Хар талх, хоёрдугаар гурил, байцаа гэсэн хэдхээн төрөлд  эргэлдэж түүндээ дасах гэж чамгүй ядарсан. Байнга уудаг сүүтэй цайг нь хүртэл хориглож байв. “Идэх юм олдохгүй юм аа, хүү минь. Бүгдийг болохгүй л гээд байх юм” хэмээн заримдаа очиход бухимдангуй суудагсан.  

   Энэ үеэс л манай гэр бүл чихрийн шижин гэх өвчний талаар “анхан шат”-ны ойлголттой болж, уг өвчний эсрэг гэр бүлээрээ тэмцэж  эхэлсэн. Сахарын хэмжээг их бага байгааг тогтоох тест, зүү, эм зэрэгт  жилдээ 400 орчим мянган төгрөг зарцуулдаг болохыг дүү маань хожим тооцож үзсэн байна билээ. Чихрийн шижинтэй хүний  идэхийг хориглосон  хоол хүнсний жагсаалт  дотор эмээгийн маань хамгийн дуртай  хонины мах хүртэл багтдаг. Гэтэл хамгийн дургүй адууны  махыг  бага хэмжээгээр хэрэглэж болно гээд заачихаж. Тэгэхээр монголчуудын  өөхтэй мах идэх  нийтлэг хүсэл  нийтээрээ чихрийн шижинтэй болоход нөлөөлж болзошгүй юм.

Ийм төрлийн өвчинтэй хүний хамгийн хатуу чанга мөрдөх зүйл нь хооллолт. Тийм болохоор хоол хүнсний хувьд таван жилийн өмнөхтэй харьцуулахад одоо харин сонголттой болжээ. Сахарын өвчинтэй хүнд зориулсан эмчилгээний зориулалттай бүтээгдэхүүнийг үндэсний үйлдвэрлэгчид үйлдвэрлэх болсон нь тун нүдээ олсон хэрэг. Сахартай хүнд зориулсан амттан шимттэнийг  хүртэл манайхан импортолж байна.

  “Чихрийн шижинтэй тэмцэх дэлхийн өдөр” өчигдөр буюу арваннэгдүгээр сарын 14-нд тохиов. Нийслэлийн төв талбайд ЭМШУИС-ийн оюутнууд тус  өвчний эсрэг “Цэнхэр цагираг” жагсаал зохион байгуулж, өвлийн айсуй  жаврыг үл ажран иргэдийг энэ аюулт өвчний эсрэг уриалсан юм. “Эрүүл мэндийг сонгоё” гэсэн ухуулах хуудас нааж яваа оюутнууд иргэдийн эрүүл мэндийн манаанд зогсох, ирээдүйн эмчийнхээ хөдөлмөрийг өчигдрөөр нээсэн байх.  Харин Улсын клиникийн төв эмнэлэгийн Диабетийн төвөөс өөрийн байрандаа өдөрлөг зохион байгуулж, чимээгүй тахлын эсрэг  тэмцлээ.

    XIX зууны сүүлчээр “Diabetes mellitus” буюу чихрийн шижин өвчин дэлхий нийтийг айлгах болж. Хэт таргалалтын учир шалтгаан нь эл өвчинтэй холбоотой байна. Дэлхий дээр эл  өвчнөөс болж найман секунд тутамд нэг хүн хорвоог орхиж байгаа гэсэн тоон мэдээлэл байна. Өдгөө тус өвчний тархалт дэлхийн хэмжээнд өсөж, өвчлөл нас баралтаараа зүрх судас, хорт хавдрын дараа орж байгаа гэсэн  түгшүүртэй мэдээг өчигдөр сонслоо.

   ДЭМБ-ийн статистикийн мэдээнээс үзэхэд чихрийн шижин өвчний тархалт 15 жил тутамд хоёр дахин нэмэгдсэн байна. 2010 оны байдлаар цэнхэр гариг дээр 285 сая хүн ийм төрлийн өвчнөөр өвчлөөд байгаа бол 2030 он гэхэд 436 саяд хүрэх магадлалтайг Олон улсын диабетийн холбооноос мэдэгдсэн ажээ.  Дэлхий нийт уг өвчлөлийн хурдыг сааруулж, урьдчилан сэргийлэхийн тулд  зохистой хооллолт, хөдөлгөөнийг илүүд үзэх болжээ. Их Британи улс чихрийн шижинтэй иргэддээ цусан дахь сахар  хэмжих аппраттыг үнэгүй олгож, зөв хооллолт, хөдөлгөөнтэй байдлыг эрэлхийлэх болсон байна. Харин монголчууд чихрийн шижинтэй хэрхэн  тэмцэж байгаа билээ.

Өвдөхгүйн тулд давсны хэрэглээгээ багасгахыг эмч зөвлөж байна

“Цусан дахь сахарын хэмжээг ихэсгэдэг бодисын солилцооны өвчнийг чихрийн шижин гэнэ” хэмээн  Диабетийн төвөөс гаргасан эмхэтгэлд тэмдэглэжээ. ЭМЯ, Монголын мянганы сорилтын сангийн Эрүүл мэндийн төслөөс “Зохистой хооллолт, идэвхтэй хөдөлгөөн” олон нийтийн кампанит ажлын хүрээнд “Амьдралын зөв хэвшилд алхам алхмаар” зөвлөмжийг гаргажээ. Үүнд тэмдэглэснээр насанд хүрсэн хүн бүр хоногт 25 грамм эслэг бүтээгдэхүүн хэрэглэвэл зохимжтой хэмээн үзжээ. Эслэг  бүтээгдэхүүнд  хоёрдугаар гурил, хивэг зэрэг аль болох химийн найрлага төдийлэн ороогүй зүйл багтах нь.  Мөн төрөл бүрийн жимс, хүнсний ногоо нь зохистой хооллолтын суурь бүтээгдэхүүн болохыг онцолсон байна. Өдөрт дор хаяж таван удаа жимс, ногоо идэх хэрэгтэй болохыг ч зөвлөжээ. Хэдий бид “хүнд хоол” буюу махан хоолыг түлхүү хэрэглэдэг ч  эрүүл хоололтод дадаж хэвших шаардлага тулгарч байна. Хар чавга, алим, лийр, өргөст хэмх, лууван, үзэм зэргийг хоол хүнсэндээ хэрэглэж байхыг ч эмч  зөвлөж байна лээ. Монголын мянганы сорилтын сангийн Эрүүл мэндийн тусламжийн төвөөс  ирэх  оны эхний  сараас эхлэн чихрийн шижин өвчний эрт илрүүлэлтийн шинжилгээг тогтмол үнэ төлбөргүй хийх гэнэ.

Чихрийн шижин өвчнөөс урьдчилсан сэргийлэхийн тулд доорх зөвлөгөөг хүргэе.

1.    Идэвхтэй хөдөлгөөнтэй байх, өдөр бүр хамгийн багадаа 30 минут алхаж, гүйх. Спортоор тогтмол хичээллэж байх.

2.    Хоолондоо давс бага хэрэглэж цайгаа давсгүй уух

3.    Архи, тамхины хэрэглээг хязгаарлах

4.    Хоолондоо мал, амьтны гаралтай өөх, тосыг бага хэрэглэж хэвших

5.    Төмснөөс бусад ногоог хоолондоо түлхүү хэрэглэх

6.    Биеийн жин хэвийн эсэхээ шалгаж байх

Яагаад чихрийн шижингээр өвчилдөг вэ?

    Чихэр, сахар их идэж хэрэглээгүй атал яагаад чихрийн шижин өвчинтэй болдог билээ хэмээн ихэнх иргэд гайхширдаг. Гэтэл уг өвчин нь чихэр, чихэрлэг бүтээгдэхүүн их хэрэглэхээс  илүүтэй, амьдралын буруу хэвшлээс үүдэлтэй болохыг эмч нар хэлж байна. Зохисгүй хоололт, сэтгэл гутрал, таргалалт, удамшил,  тамхи татах, архи хэтрүүлэн хэрэглэх, хөдөлгөөний хомсдол нь чихрийн өвчинд өртөх суурь шалтгаан болдог ажээ. Чихрийн шижин өвчний талаар “Ногоон нүдэн лам”-ын зохиогч  Ц.Оюунгэрэл “Гэртээ болсон яриа” номондоо дэлгэрэнгүй өгүүлсэн байна билээ.

Хэрэв Та өвчилсөн бол дараах зөвлөгөөг анхаарна уу

“Нийгмийн бухимдал, хотжилт, ажлын стресс, хэт суугаа ажил эрхлэлт, ажилгүйдэл, хүнс тэжээл дэх  байгалийн гаралтай хүнсний хэрэглээ багасаж  байгаа нь мөн л дээрх  өвчний тархалт  дэгдэхэд нөлөөлж байна” хэмээн Улсын клиникийн төв эмнэлэгийн Дотоод шүүрэл булчирхайн эмч Ц.Бодьцэцэг хэлсэн юм. Тэрбээр уламжлалт хооллолтын соёл алдагдаж байгаа нь сахарын өвчлөл нэмэгдэх шалтгаан болж байгааг  санууллаа.

 Бид өвдөж, ёолох үедээ л эмнэлэг, эмч хоёрыг санадаг. Унаж, сөхөртлөө ажиллаж, бодгаль биеэ төмөр мэт бодох нь энүүхэнд. Хожим нь эрүүл мэнд хэмээх том хөрөнгөө алдсан байх нь харамсаад ч барамгүй. Тиймээс өвдөхөөсөө өмнө эмнэлэг, эмч хоёртой “найз” баймаар санагдлаа. Чихрийн шижингээр өвчилсөн  монгол хүний тоо өдгөө 20 дахин нэмэгдсэн байна. 1999 онд үндэсний хэмжээний тархалтын судалгаагаар хүн амын гурван хувь нь ийм төрлийн өвчтэй байсан бол 2009 оны судалгаагаар 6.5 хувьд хүрээд байгаа аж. Арван жилийн дотор уг өвчлөл эрүүл мэндийн тулгамдсан асуудал болсныг харуулах том тоо байгаа биз. Сүүлийн жилүүдэд эдийн засаг өсөж, иргэдийн орлого нэмэгдэж, цалин тэтгэвэр өссөн хэдий ч өвчлөл буураагүй 20 дахин нэмэгдсэн байгаа нь анхаарал татлаа. Олсон хэдэн төгрөгийнхөө хэчнээн хувийг нь бид эрүүл байхад  зарцуулж байгаа билээ гэж бодоход хүрлээ. Хамрын ханиад хүрэхэд  эм тан сурагласан болоод хагас дутуу эдгээх нь монгол зан байж мэдэх. Үнэт биеэ үнэгүй үрэх, үл хайрлах нь даан ч бидний дутагдал гэмээр. Өвдөхгүй л  бол эрүүл гэсэн онош өөртөө  тавьдаг. Идэх, идэхгүй хоол хүнс  хэрэглэнэ. Болж  өгвөл эмнэлгээс “зугатна”.

     Эмнэлэгийн үйлчилгээг муулж, чичлэхээсээ  илүүтэй  иргэд өөрсдийнхөө эрүүл мэнддээ анхаарах нь чухал.

www.mongolianeconomy.mn

ДОРНЫН талаа гэж...

Дорнын талаар давхиж явна... Хуйлран босох цагаан зээрийн сvрэг их талыг сэрээх шиг vзэгдээд амар амгалангийн униар татав. Хєдєєгийн чийгтэй салхинаас шинэ ногооны агь vнэр ханхалж, адууны бараа нvд баясгана. Нялх унагаар бvл нэмсэн дорнын тал уужран тэнхээрч, хуучин євстэй хєндий шинэ ногооны мандал болон хувирчээ. Тэртээгээс нааш ергvvлэх морьтон айсуй. Адуунд яваа юм болов уу гэмээр. Энд л зvлгэн дээр гэрээ бариад амьдарч бол-моор санагдана. Хэрлэн гол баруунтайхан мэлтэлзэн, хуримын бєгж шиг дугуйран харагдах нь vзэхvйн гайхамшиг юм аа. Хэзээнээсээ л амьдарч, аж тєрж ирсэн нутгийн яруу сайхныг замын уртад бахдан явах нь их амралт болох аж. “Давхиад буухад цоожгvй айл малчин танайх, Даянд ганцхан цуургагvй сэтгэл малчин таных”… нvднээ vзэгдэнэ. Євєє шиг минь хєх євгєд нvдээ чилээх их талдаа адуугаа оторлож, хонины захад хорвоог элээсэн гэхээр хоргодох сэтгэл тєрнє.

Хэрлэн голын шугуй номин ногоон єнгєєр их усыг эмжээд, шугуйн захад эмээл хазаартай чєдєртэй морь идээшлэнэ. Дорнын цагаан сар Онон, Хэрлэнгийн шугуйд шєнє дєлєєр гэгээ татуулж, хайрын болзоог залуус энд л товлодог байсан биз. Ардын уран зохиолч С.Эрдэнийн “Хулан бид хоёр” “Наран тогоруу” єгvvллэг эндээс л эхтэй гэмээр.
Улаанбаатар хотоос Дорнод аймгийг зорих болсон шалтгаан маань энэ хээр талд єрнєх бvтээн байгуулалттай холбоотой юм шvv. Даланзадгад-Тавантолгой-Цагаансуварга-Зvvнбаян- Сайншанд-Баруун-Урт-Хєєт -Чойбалсан чиглэлийн 1100 км тємєр замын суурь бvтцийн ажил Чойлбалсанд эхэлж буй. Наран мандах зvг рvv томилолтоор яваа минь ийм л учиртай.
Зуны тэргvvн сар гараад удаагvй байна. Шинэ тємєр замын бvтээн байгуулалтын ажлын vйл явцтай газар дээр нь биечлэн танилцахаар салбарын сайдтай хамт бидний хэдэн сэтгvvлч явсан юм. Хєгжлийн тємєр зам буюу 1100 км тємєр зам тавих ажил амьдран буй цаг vеийн минь нэгэн том бvтээн байгуулалт. Хєрс хуулах ажил єрнєж байв. Хожим хойно ачдаа ч болтугай ярих амьдралын минь баялаг намтрын нэг энэ.
Удахгvй дээ, Дорнын их талаар илчит тэрэгний чимээн сонсогдож, их ажлын ард гарсан монголчууд духны хєлсєє арчина. Бид бvтээж, хийж, байгуулж чадах юм байна гэсэн омогшил, бахархал, vр хойчдоо vлдээх бvтээн байгуулалтыг хийлээ гэж хэлэх єдєр ойрхон. 1100 км тємєр замыг тавиад бvтээн байгуулалт зогсохгvй, Баруун Алтайг зорино. Тємєр замын бvтээн байгуулалт 2015 он хvртэл vргэлжилсээр байх болно. Чойлбалсан хотын модод нь аль эрт гєлєглєєд, навчаа дэлгэчихсэн байв.
Зам зуурт хєдєє нутгийн єнгийг шинжин, хэнз ногооны єндєр намыг хэмжин явлаа. Энд дєрвєн хуруу єндєртэй ногоо ургажээ. Нутагт минь ямархан зун болж байгаа юм бол доо. Гантай гэж битгий л сонсогдоосой билээ. Хуртай хэмээн дуулдаасай. Хэнтий, Дорнодын нутаг хєхємдєг ногооны тансаг vнэртээ автаж, цэцгээ хvлээж байв. Зvсээ гоодчихсон тал нутаг хадамд очих гэж буй бvсгvй шиг. Намар дахиад ирэх юмсан. Буриад басганы шаглах дээлийн хээ хуар мэт хєдєє нутгийн энэхэн талд дахин єнжиж саатмаар... Хээрийн салхитай нь ханьсан дахиад нэг хономоор байсан. Цаг хугацаа даан ч давчуухан.
Ногоо найман сар хvртэл ургана. Хаа ч байсан юм. Хурын ус, нарны цацрагаар ногоо сугарна даа. Хvн малын нуруу дорно зvгт тэнийж, шинэ тєл тэнхлvvхэн єсчээ. Зуны єдрvvд морилон ирж буйг харан явах сайхан. Аяны дєрєєгєє дорно зvгт нийлvvлсэн нєхдийн хамтаар нар мандаж байхад наран жаргах зvг рvv хєлгийн жолоо залав. Унага vvрсэх хээр тал vлгэрийн ч юм шиг зvvдэнд ирнэ. Дорнын талаа гэж.

“Ардчилал” сонины Нийгэм, эдийн засгийн албаны сурвалжлагч Б.Баяртогтох

/Чойбалсан хот/

Нутгийн минь намар иймэл байдагсан

Борог өвсний толгой цайрч цантаад ирэхээр Хайрханы оройд цагаан манан хөвөөд эхэлнэ. Нvvж байгаа буданд нь намрын салхи хорогдоно. Нарны илч аажмаар сулраад л. Бvvр тvvрхэн гуниг төрнө. Торгон дээлний утас сэмэрч гандаад хайрна. Найрын дугараа холдоод л байна уу даа. Нутгийн өнгө өрөм шиг шаргалтаад ирнэ. Тогооны өрөмний зузаан гэдэг нь.

Горхины усхан vvрээр мөстөөд хоножээ. Мөлийсөн чулуу нь хөөрөгний толгой шиг санагдана. Ангирын сvрэг л даарсан бололтой гэмээр уулын нуураа тойрон гангалдан ниснэ. Эмээлтэйгээ хоносон морь амгайгаа шажигнуулан хэмэлнэ. Бvvргэн дээр нь болжмор сууна. Төд удалгvй жив жив хэмээн жиргээд нисчихнэ. Айрагны хөхvvртэй гэрээс хөх утаа суунаглаж, хөл хvндтэй бvсгvй цайны дээжээ өргөнө. Өндөр Алтайн орой бууралтах нь тэр. Хотон дахь хонь, ямаа хэвж хэвтэнэ. Дулаан хэвтрээсээ мөддөө босох янзгvй. Царцсан хоргол нь шаргина. Хотны ойролцоохь мануухай санаа алдах шиг.

     Vхрийн зэлэн дээр бух эргэлдэнэ. Саваг хялгасаа сагсалзуулсан сарлагийн бух сvрдмээр. Тугал мөөрнө, ирэх хавар бяруу болчихсон явна даа гээд хоорондоо мөргөлдөнө. Өвдсөн бололтой хvзvvгээ маажилцана. Могдгор сvvлээ оодогнуулна. Сvvгээ санана. Зэлний чагт алдуурахыг хvлээнэ. Ивэлсэн сvvтэй ээж рvvгээ зvтгэнэ ээ, тэд. Өрхөн дээрх намрын хяруу дарайн мөнгөрнө. Vлгэрт аялсан жаахан хvv гэр дvvргэж инээн сэрнэ. Удахгvй дvvтэй болно гээд л хөөрөн баясна. Аавдаа эрхэлнэ. Чөдөртэй мориндоо хvvгийн санаа нь зовно. Бор аяганд ээж нь цай дvvргэнэ. Шинэ цайнд идээний мод хөвөхөөр нь манайд зочин ирлээ гэж хvv билгэшээнэ.

       Шон дээрх морь чимээ аван янцгаана. Унтаа уулс сэрэх мэт цуурайтаж, намрын салхи шуранхайлан сэвэлзэнэ. Салхинд нь шарласан хиаг өвс ганхана. Горхи цөнгөө тvрэх мэт хоржигнон урсана. Судгаа дагаад жирэлзэхэд тvмэн очис горхиноос vсэрнэ. Ай, Алтан намар. Адууны бэлчээр холдоод л... Хот айлууд алс алс бараа нь торолзоно. Нvvдэл хөвөрнө. Өргөө гэрээ хомлон ачаалсан тэднийх урд хөтлийг даваад явчихна. Морин зам тодорно. Ганцаардах мэт.

    Тоглох чулуун гэрийн минь зvvн тал эзгvйрнэ. Бага гэж өөрсдийгөө санах ч том болжээ, бид. Харлаг унага адуун сvрэгтээ атаршаад дасна. Гvvн зэлэнд хадаг намираад сэтгэл гэгэлзэнэ. Унага тамгалсан найрын хөг алдуурна. Хойтон жилийн тамганы найраа энэ голынхон минь хvлээнэ. Сайхан намар аа. “Урт намар хаяанд ирчихсэн байж…” гээд нутгийн минь өвгөд шар усанд сойсон сарлагийн шир гаргаж ирээд зvснэ. Айлын эгч нар хурганы арьс элдэнэ. Ирэх өвлийн гоёлоо намрын сардаа ийн бэлтгэнэ. Хурдан том болоод дээлээр гоёхсон гэж хонгор дvv минь нvд салгахгvй тэднийг ширтэнэ.

    Vнэгэн лоовуузтай болно гээд vеийн ах нар vvрээр давхилдаад явчихав. Тавилантын нуруунд аргалийн сvрэг намаржина. Аргаль гvйцэхсэн гэсэн гэнэн мөрөөдөл минь тэнд хvрнэ. Ай, намрын гурван сар амсхийхгvй нь. Намрын бороонд эмээлийн гөлөм дэвтэнэ. Дэлгээстэй ааруул галын илчинд эвэршээд л. Аргамжааны сурнаас ус дусална.

     Бяцхан горхи мөрөн болоод эргээ халина. Цэнхэр Номингийн говь л нартай буй нь хярын зооноос vзэгдэнэ. Хvрэн товонгоор цас хялмайлж сvv өтгөрнө. Тогоон дээр сvv амтагдсан цай пор пор хийлгэн буцална. Самрах тоолонд цай дэвнэ. Ай, намрын амтаа…

Уул уурхайн салбарт урт намар болж байна

БНСУ-ын “ Поско”, Финляндын “Оутотек”, Казахстаны  “Tай Кэн Самрук”,  Японы “Кобе Стийл” компанийн төлөөлөгчид манайд саатаж байна. Саатах болсон шалтгаан нь Монголын ашигт малтмал. Манайд үйл ажиллагаа явуулж байгаа гадаад, дотоодын уул уурхайн салбарынхан, хөрөнгө оруулахыг сонирхогчид  “Metals Mongolia-2011”сэдвийн дор  Төрийн ордонд хоёр  өдрийн турш хуралдлаа. Анх удаагаа зохион байгуулж байгаа тус чуулганд 25 орны 800 орчим төлөөлөгч оролцсон юм.

     “Монгол Улсын Засгийн газар экспортын чиг хандлагатай үйлдвэрлэлийг дэмжих бодлогын хүрээнд уул уурхайг эдийн засгийн тэргүүлэх салбар болгон тодорхойлсон. Тиймээс хөрөнгө оруулагчдад байгаль орчинд сөрөг нөлөөлөл багатай, тэргүүний техник, технологи нэвтрүүлэх, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх таатай нөхцөл бүрдүүлэхийг чухалчилж байна” хэмээн ЭБЭХЯ-ны сайд Д.Зоригт “Мetals Mongolia-2011” олон улсын анхдугаар чуулганыг нээсэн билээ. Монголд хүнд аж үйлдвэрийг хөгжүүлэхтэй холбоотой учраас уг хурлын үеэр  шийдэх асуудал, хэлэлцэх сэдвийн хувьд далайцтай байлаа.

     Хөрөнгө оруулагчдын хувьд  манайхыг хууль эрх зүйн болоод бизнесийн орчноо  тогтвортой байлгаасай гэдэг хүсэлтэй нь  ярьж байгаагаас ил байсан. Мөн түүнчлэн металлсын  хуралд оролцогчид  Оюутолгой, Тавантолгойн  талаар улиг болсон зүйл ярихыг огтхон ч хүсэхгүй байв. Хөрөнгө оруулагчид ихэнхдээ Монголд нүүрс, алт зэсээс гадна газрын ховор элемент,  хүнд аж үйлдвэрийн салбарыг түлхүү сонирхож байсан юм. Энэ чиглэлээр  дэлхийн энтэй томоохон төсөлд хөрөнгө оруулах  сонирхолтой байгаагаа ч илэрхийлж байсан.  Уул уурхайн салбарын хөгжлийн өсөлтөд “урт нэртэй” хууль  сөргөөр нөлөөлж байгааг “Гложекс” группын Ерөнхий захирал Л.Наранбаатар энэ үеэр тэмдэглэсэн.

   УИХ-ын гишүүн, Газрын ховор элементийн талаар төрөөс баримтлах бодлого боловсруулах ажлын хэсгийн дарга С.Оюун “Газрын ховор элементийн талаар төрөөс баримтлах бодлогын чиглэлүүд” илтгэл тавив.  Тэрбээр цаашид газрын ховор элементийн геологи, судалгааны ажлыг төрийн зардлаар хийх, бодлогын төвшинд дэмжихээ амласан юм.  Дарханы хар төмөрлөгийн үйлдвэрийн гүйцэтгэх захирал П.Эрдэнэцогт  төмөр утас үйлдвэрлэх гэж буй тухай чихэнд чимэгтэй мэдээ дуулгалаа.  Хаягдал төмөр боловсруулах зориулалттайгаар анх баригдсан Дарханы хар төмөрлөгийн үйлдвэр төмөр утас үйлдвэрлээд зогсохгүй боловсруулах үйлдвэртэй болохоор ажиллаж байгаагаа ч дотоод, гадаадын төлөөлөгчдөд дуулгаж амжсан. 

    Ашигт малтмалын орд газруудыг ашиглалтад оруулахаас гадна одоо ажиллаж байгаа үйлдвэрүүдэд  технологийн шинэчлэл хийх, өртөг шингэсэн эцсийн бүтээгдэхүүн гаргах чиглэлд анхаарах Төмрийн хүдэр, түүний баяжмалыг боловсруулж металл хийц үйлдвэрлэх, зэс, цайр, молибден зэрэг өнгөт металлын баяжмалыг гүйцээн боловсруулах үйлдвэрийг эх орондоо байгуулах нь чуулга уулзалтын гол зорилго. “Хөх ган” компанийн гүйцэтгэх захирал Ц.Батболд шууд ангижруулсан төмөр үйлдвэрлэх технологийг нэвтрүүлсэн туршлагаа  хуваалцсан юм.

Манай  төмрийн хүдрийн таамаг нөөц нэг тэрбум тонн бөгөөд  хар төмөрлөгийн аж үйлдвэрүүдийг хөгжүүлэх боломж байгааг” Поско Ресеорч” группын хэлтсийн удирдагч Кванг Ганг Су  онцолсон бол Монголд Зэс хайлуулах үйлдвэр байгуулах тухай саналаа Эн Эф Си корпорацийн дэд ерөнхийлөгч Чин Жунман илэрхийлсэн билээ.

     Уул уурхай, металлургийн салбарт шинэ техник, технологийг нэвтрүүлэх, хөрөнгө оруулалтын төслүүдийг танилцуулах, уг төслүүдэд олон улсын харилцан үр ашигтай хамтын ажиллагааг өрнүүлэх нь чуулганы тэргүүн зорилго. Зорилго биелсэн эсэхийг ирээдүй цагийн хэлцэл, хамтын ажиллагаа, гэрээ  хэлцэл илтгэнэ байх.

    Монголын уул уурхайн салбар өдгөө зөвхөн Монголынх бус дэлхийн  төв болсныг гэрчлэх  нь чуулганы өнгө төрх.   Төрийн ордны Их танхимд хөрөнгө оруулагчид, нүцгэн гараараа уул уурхайн салбарыг болголцож явсан алтан үеийнхэн  саатсан. Орчин үеийн шинэ техник технологийг эзэмшиж, хариуцлагатай уул уурхайг хөгжүүлэх шинэ цагийнхан ч байв.  Хүнд хүчир ажлаа түр орхин, зангиатай хуралд  уригдсан  уул уурхайн төлөөлөгчид хоёр өдрийн хуралдаанд түүртсэнгүй.  Өөрөөр хэлбэл, хурлын дундуур гарч орж, урилгат суудлаа эзэнгүй харагдуулсангүй, бас “давсанд явсан” хүн ч бараг байсангүй. 

    Ашиг малтмалтын газарт бүртгэлтэй 1200 гаруй ашиглалтын лицензийн 400 гаруйг нь л    ашиглаж байгаа юм байна. Тиймээс төрөөс эдийн засгийн эргэлтэд орохгүй, үхмэл хөрөнгө болж буй лиценцыг хүчингүй болгох асуудлыг чуулганы үеэр хөндсөн. Харин уул уурхйн боловсруулах үйлдвэрийн салбарт 200 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулж буй гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагч нартай цаашид Тогтвортой байдлын гэрээ байгуулах хуулийн төслийг боловсруулсныг Зоригт сайд  чуулганы индрээс дуулгасан. Мөн хүнд аж үйлдвэрийн тоног төхөөрөмжийг импортлоход гаалийн татвараас чөлөөлөхөөр болсон байна.

 “Уул уурхайн шинэ ордууд ашиглалтад орж, энэ салбарын эдийн засагт үзүүлэх нөлөө нь нэмэгдэж байна. 2009 онд 14 уурхай, 2010 онд 12, энэ оны есөн сарын байдлаар 19 уурхай ашиглалтад орсон. Эдгээр уурхайд 8700 ажлын байр шинээр бий болж, уул уурхайн салбарт нийтдээ 50 гаруй мянган хүн ажиллаж байна” хэмээн  ЭБЭХЯ-ны сайд Д.Зоригт хэллээ.

  Монголын уул уурхайн салбарт өсөлт бас дахин өсөлт ажиглагдаж байгааг чуулганы үеэр төлөөлөгчид онцолж байсан юм.  Тухайлбал, Зэсийн баяжмал хайлах, цэвэршүүлэх үйлдвэрийг Эрдэнэт, Сайншандад барихаар хоёр хувилбарыг төлөвлөөд байгаа ажээ. Оюутолгой ашиглалтад орохоор 2015 онд 205 мянган тонн зэс олборлох бол 2020 онд зэсийн олборлолт нэг тоннд хүрэх тооцоог хийжээ.  Манай улсын цэвэр зэсийн баталгаат нөөц нь 36.3 сая тонн хэмээн ЭБЭХ-ний сайд онцолсон.

      Өдгөө төмрийн хүдрийн 33 ордын  баталгаат нөөц нь 660 сая тонн юм байна. Энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж буй “Бэрэн” групп, “Болд төмөр Ерөө гол” компанийнхан бүтээгдэхүүний дээжээ чуулганы үеэр дэлгэн тавьсан байв. Цаашид хар төмөрлөгийн салбарыг хөгжүүлэхэд төрөөс  анхаарч, бодлогын төвшинд дэмжихээ салбарын сайд чуулганы үеэр мэдэгдсэн. Дэлхийн зах зээлд ч төмрийн эрэлт хэрэгцээ тэлсээр байгаа билээ. Тиймээс нүүрс, зэс, алтнаас илүүтэй төмрийн хүдэр,гянт, болд, цайр, жонш металлургийн аж үйлдвэржилтийн  хөгжлийн эрин айсуй гэж үзэж болохоор. 

    “Манай улс хүний хөгжлийн үзүүлэлтээрээ дэлхийн 169 орноос 100 дугаар байранд, өрсөлдөх чадвараараа 143 орноос 96-д багтаж байгаа аж. Эдгээр өсөлт нь уул уурхайн салбарын хөгжилтэй холбоотой боловч дэд бүтцийн салбарын хөгжил сул байна” хэмээн  ҮХШХ-ны дарга Ч.Хашчулуун дүгнэв.

 Харин хөрөнгө оруулагчдын зүгээс Монголд баялаг байгаа боловч  дэд бүтцийн салбарын хөгжил уул уурхайн салбараас хоцорч байгаад  сэтгэл дундуур байна.  Өөрөөр хэлбэл, уурхайг ашиглахад хөрөнгө оруулалтын зардал асар их байгааг “Баян айраг Эксплорэшн” компанийн гүйцэтгэх захирал Билл Колвин учирлалаа. Тэрбээр уурхайн үйл ажиллагаа явуулахад дэд бүтцээ компани өөрөө бүтээн байгуулах учраас компанийн хариуцлага хамгийн чухал болохыг онцлов.  Хэдий манай дэд бүцийн хөгжил сул боловч хөрөнгө оруулагчид Монголоос нүүрээ буруулахгүй, харин ч улам  хайртай болж, ээнэгшин дасаж магадгүй нь. Гэхдээ манай төр, засаг хууль эрх зүйн орчноо тогтвортой байлгаж, зөв бодлого явуулбал шүү дээ. Монголыг гадныхан Тавантолгой, Оюутолгойгоор нь мэдэхээс илүүтэй дараа дараагийн “толгой” –н тухай боддог байж магадгүй юм. “Яндаж болдоггүй баялагтай Монголд одоо  ямар том орд байгаа бол” гэж байнга бодох талтай. 

  Чуулганы үеэр геологи хайгуулын ажилд төрөөс ахиухан төсөв баталж, алт, зэс, нүүрс, төмрийн хүдрийн нөөцөө шинэчлэн тогтоох шаардлагатай болохыг ахмад геологичид хэлж байсан.  Монголын Улсын аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан С.Ганжууржав “ Зөвхөн боловсруулах биш төмөр утас, хадаас зэргийг өөрсдөө хийдэг болж, машины үйлдвэртэй ч болох хэрэгтэй. Гаднын орнууд руу төмрийн хүдэр, цайр, жонш зэргийг хэтэрхий хямд үнээр гаргаж байна” хэмээсэн нь төр, засгийн бодох л асуудлын нэг болов уу. “Сайншанд аж үйлдвэрийн цогцолборын мастер төлөвлөгөөний явц”-ыг ҮХШХ-ны Салбарын хөгжил, хөрөнгө оруулалтын газрын дарга Б.Ганбаатар танилцуулсан юм. Тэрбээр “сайншанд аж үйлдвэрийн цогцолборыг барихад “ Бэхтель” компанийн техник эдийн засгийн үндэслэлд тооцоолсноор 170 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт шаардлагатай” гэлээ.

    “Тэртээ 2000 жилийн тэртээгээс “Бух дарах” гэж аргаар байгалийн салхи, газрын тогтоцыг ашиглан хүдэр хайлуулж, зэр зэвсэг, эдлэл хэрэгслээ хийж явсан ч үйлдвэрлэлийн төвшинд хүртэл өргөжүүлж, хөгжүүлж амжсангүй” хэмээн ЗТБХБ-ын сайд Х.Баттулга “Металлургийн салбарыг зам тээврийн бодлогоор дэмжих нь” илтгэлдээ хэлсэн. Амжуулах төр, засгийн мэргэн бодлого ч байгаагүй. Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Содном “Төрийн ордонд уул уурхайн салбарынхан уулзаад асуудлаа хэлэлцэнэ гэдэг төрийн том хүндлэл. Уул уурхай  улс орны хөгжилд ийм их хэрэгтэй болсон байна. Үйлдвэр байгуулах бодлого зөв. Сайн  бодож, тооцож, үнэхээр үр ашигтай гэсэн төслөө л зөв сонгох хэрэгтэй. Тэгэхээр уул уурхайн салбарын хөгжлийн бодлогыг илүү тодорхой болгож байгаа нь сайн хэрэг” хэмээн үнэлсэн. Уул уурхайн салбарт урт намар болж байна.

Өгөх хүн гэдийдэг ч авах хүн нь олдохгүй, Улсын минь өмч

Нийтийн өмч төрийн өмч болохоороо эзэнгүйдэж, эцэст нь хаалгаа барьсан түүх манайд бишгүйдээ л бий. Ашиг гэхээсээ илүүтэй алдагдал гэгчийг хүлээж, зарлага нь улсын он, оны төсвийг хоосолж орхидог гэмтэй. Хариуцлагагүй, хяналтгүй үед бол төрийн өмчөөс төрийн албаныхан  саах нь бүр ч гаардаг гэх үү дээ. Тиймээс төрийн өмчийг хувьд шилжүүлэх зүйтэй гэсэн шийдвэрийг 1992 оны парламент ягаан, цэнхэр тасалбар тарааж, өмч хувьчлалыг эхлүүлсэн нь өнөө цагт баларсангүй. Энэ буухиаг өнөөдрийн төрийн өмчийн хороо, одоогийн Засгийн газар ч үргэлжлүүлж байгаад сайшаах нь зүйтэй биз ээ. Засгийн газрын 2010 оны 86 – дугаар тогтоолын хавсралтад энэ онд хувьчлах, өөрчлөн байгуулах, төрийн өмчит этгээдийг жагсаажээ. Жагсалтын тэргүүн эгнээнд “Багануур” хувьцаат компанийг хувьчлах бэлтгэл ажлыг 2010 онд хангана  гэж тэмдэглэсэн байна. Хувьчлалын бэлтгэл болоод хувьчлал хэр үр дүнтэй явааг сонирхлоо.

Өөрчлөн байгуулах гэж оролдсон ч бүтэлгүйтэв

“Монголын хөрөнгийн бирж” хувьцаат компанийн удирдлагын багийг сонгон шалгаруулах тендер урт настай тендерийн нэг байв. Оролцогчдыг чилээсэн тендерийн дүн нь хүчингүй болж, шинэчлэл хийгдэж чадсангүй. Уг нь шалгарсан багтай хөрөнгийн биржийн үйл ажиллагааг  олон улсын хөрөнгийн биржийн түвшинд хүргэх нөхцөлийг  тусган гэрээ байгуулж, биржийн удирдлагыг шинэ багт шилжүүлэн өгөх байлаа. Төрийн өмчийн хорооноос  удирдлагын багийг үйл ажиллагаа, гэрээний биелэлтэд  хяналт тавьж, заасан хугацаанд дүгнэж, үр дүнг тооцно хэмээн албан бичигт заажээ. Харамсалтай нь өөрчлөн байгуулах төрийн өмч үр дүнгүй төлөвлөгөө болоод, ирэх онтой золгож мэдэх нь.

Энэ онд гурван компани хувьчилна гэсэн,  одоо амжих уу

“Монголын цахилгаан холбоо” хувьцаат компанийн 54.76 хувийг энэ оны гуравдугаар улиралд хувьчлах байсан ч, мөн л хойшлогдов.  Төрийн мэдлийн хувьцааг нэг багц болгон БНСУ-ын “Корей Телеком” компанид гэрээний дагуу эхний ээлжин санал болгоно гэж үзсэн ч, тэд таалсангүй бололтой. Тиймээс нээлттэй уралдаант шалгаруулалтын  аргаар хувьчилна гэсэн сонголт үлджээ. Төрийн өмчийн хорооны дэд дарга О.Эрдэнэбулган “энэ онд гурван компанийг хувьчилна” хэмээн ярилцлага өгч байсан. Үүнд нь “Авто импекс”, “Эрдэнэ зам” Монголын цахилгаан холбоо компани багтаж байгаа. Авто импекс хувьцаат компаний тухайд нийт хувьцааны  51 хувийг 2010 оны хоёрдугаар улиралд  хувьчилна гэж тусгасан ч хугацаандаа амжсангүй. Япон Улс, Азийн хөгжлийн банк болон Дэлхийн банкны зээл тусламжийн өр төлбөрийн асуудлыг эцэслэн тооцож, өр зээлийн дүнг баталгаажуулна гэж бэлтгэсэн ч ажил нь урагш ахисангүй ээ. Тус компанийн төрийн эзэмшлийн хувьцааг нэг багц болгон, өрийг төлөх нөхцөлтэйгээр  нээлттэй, уралдаант шалгаруулалт аргаар хувьчлах гэж тоглоомын дүрэмд заасан. Гурав дахь хувьчилахаар зэхсэн хувьцаат компани бол “Эрдэнэ зам”. Үүнийг 100 хувьчилахыг төр эрмэлзэж байгаа хэдий ч Япон Улсын талаас зөвшөөрөл авсны үндсэн дээр нээлттэй уралдаант шалгаруулалтын аргаар хувьчлахаар бэлджээ.  Хоёр орны хөрөнгө оруулалтын үр дүнд боссон компанийг Японы компани сонирхож байгаа гэсэн мэдээлэл ч бий. Төрийн өмчит дээрх гурван хувьцаат компанийг  энэ онд хувьчилж амжих эсэх нь цаг хугацааны хувьд ээдрээтэй хэвээр үлдлээ.

Бэлтгэл ажил хийгдсэн үү, Д. Сугар даргаа

Ингэж асуух шаардлагатай болов. Төрийн мэдлийн хувийг нь 51байх хэмжээнд  нэмэлт хувьцаа гаргаж, шаардагдах хөрөнгийн эх үүсвэрийг бий болгож, энэ оны хоёрдугаар улирлаас он дуустал хувьчилах бэлтгэл ажлыг хангуулна хэмээн Засгийн газрын тогтоолын хавсралтад “Багануур” хувьцаат компанийг онцолжээ. Багануурын нүүрсний уурхай нь жилдээ гурван сая тонн нүүрс олборлодог. Энэ хэмжээгээр цаашид 100 жил ашиглах нөөцтэй. Гэхдээ “Багануур” хувьцаат компани нь 2007 оноос хойш энэ хугацаанд нийтдээ 42.7 тэрбум төгрөгийн алдагдал хүлээсэн. Мөн энэ онд хувьчлалын бэлтгэл хангуулахаар “Дулааны гуравдугаар цахилгаан станц” хувьцаат компанийг 100 хувь концессын гэрээгээр төрөөс хувьд шилжүүлнэ. Үндэсний хөрөнгө оруулагчийг уралдаанд шалгаруулалтын аргаар сонгохоо ч хэдийнээ зарласан. Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын нутагт байрлах “Эрдэнэтийн дулааны цахилгаан станц” –ыг 100 хувь , “Улаанбаатар Авто замын засвар арчлалт”  хувьцаат компанийн 49 хувийг тус бүр энэ онд хувьчилах бэлтгэл ажлыг нь хангуулна гэж цаасан дээр тамгалсан ч бэлтгэл ажил үр дүнтэй хийгдээгүй явна нь.

Хаалттай тендерийг нээлттэй харагдуулав

Үндэсний компанид хувьчилахаар болсон нь  “Цахилгаан түгээх” хувьцаат компани. 100 хувь хувьчлах бэлтгэл ажил энэ оноос эхэлж 2011 онд өндөрлөх нь. Үүний дараагаар 2012 онд  хувьчилга нь хийгдэнэ.  Харин Хөтөлийн “Цементийн шохой” хувьцаат компанийн хувьчилгаа зам зууртаа мэлхийн хурдтай байгаа гэсэн сураг бий. Төрийн өмчийн хорооны өмч хувьчлалын газрын мэргэжилтэнээс нь эхлээд , дарга нь хүртэл хувьчлалын талаар ярихдаа тун дургүй юм. Төрийн өмч хувьчлалын замаар хувьд очих ч бартаат зам нь балаг ихтэй байх нь. Нээлттэй ,уралдаант тендер гэж болдог ч энгийн иргэнд бол цоожтой хаалга. Хаалттай тендерийг нээлттэй харагдуулах нь засгийн нууц гэж ярьдаг. Энэ бүхний эцэст улсын минь өмч “хөөрхий” болдог гэж сонссон юм байна.

Санхүүгийн зах зээл тунгалаг хөгжих болтугай

Үйлдвэрчний эвлэлийн соёлын төв ордонд хоёр өдрийн турш хуралдаж, санал бодлоо солилцсон  “Mongolia: money&markets” чуулга уулзалт өчигдөр өндөрлөлөө. Даатгал, хөрөнгийн зах зээлээ хөгжүүлэх даалгавартай хурлын индэрт 34 илтгэл тавигдаж, найман хэлэлцүүлэг хийгдлээ. Үр дүн нь Санхүүгийн зах зээлээ өв тэгш хөгжүүлэхэд оршиж байв.

Хөрөнгийн зах зээлээс хожих юм бидэнд их

“Үнэт цаасны хөрөнгийн зах зээл” дөрөвдүгээр хуралдаан чуулга уулзалтын  эхний өдөр болсон. Орд газрын баялагаа хэрхэн үнэт цаас болгож худалдах, амжилттай хийгдсэн IPO –ийн жишээнүүдээр Би Ди Сек ХК-ийн тэргүүн дэд захирал Б.Лхагвадорж илтгэл тавьсаныг энд онцлон дурдъя. Манай өнөөгийн  санхүүгийн зах зээлд гээгдсэн хөрөнгийн зах зээл хөгжихийн тулд үнэт цаасаар ашигтай тоглож чаддаг байх хэрэгтэй гэнэ. Гэтэл өнөөдөр иргэдийн хөрөнгийн бирж, үнэт цаасны талаарх ойлголт сул байгааг мөн шүүмжлэх аяс чуулганаас мэдрэгдлээ.  Санхүүгийн зах зээлээс ганцхан банкыг дахин шүтэх бус цаана нь байгаа олон салбаруудыг нь  олж харах нь чухал гэдгийг энд орхисонгүй.  “Банк бол хадгаламжнаас мөнгө босгодог. Харин хөрөнгийн зах зээл бол хөрөнгөнөөс мөнгө босгож чаддагаараа давуу” хэмээн Монголын хөрөнгийн биржийн ХК –ийн гүйцэтгэх захирал Р.Содхүү дүгнэсэн ч бий. Эндээс үзэхэд газрын баялагаа дэлхийн хөрөнгийн зах зээлд өндөр үнээр зарж болох нь. Үнэт цаасны зах зээл үүсч хөгжөөд 20 жилийн босгыг алхсан хэдий ч зогсонги байдалтай өдгөө хүрчээ. Үүнд үнэт цаасны зах зээлийн урт хугацааны төрийн бодлого, төлөвлөлтгүй явж ирсэнтэй ч холбоотой бололтой. Уг нь хөрөнгийн зах зээлээ хөгжихийг нь хүлээх биш, түрүүлж хөдлөх юм бол хожих нь их.

Компанийн сайн засаглалын муу хувилбар нь “Анод”

“Үр ашигтай, цэвэр тунгалаг, шударга санхүүгийн зах зээлийг хөгжүүлье” тавдугаар хурлыг Компанийн засаглалын хөгжлийн төвийн захирал Ж.Үнэнбат “Компани сайн засаглал, Монголд төлөвшүүлэх нь” илтгэлээрээ эхлүүллээ. Түүний илтгэлийн нэр , тавьсан илтгэл нь  ч мөн адил санхүүгийн зах зээлд төдийлэн яригддагүй шинэ сэдэв байв.  Компанийн сайн засаглал.  “Анод” банкны  компанийн сайн засаглал нь “о” заасан учраас уналтад орсон гэж СЭЗДС-ийн захирал Д.Батжаргал ярьж байсан. Компаний засаглал нь дөрвөн тулгуур зарчимтай. Ил тод, шударга байдал, тайлагналын хариуцлага, үүргийн хариуцлага. Энэ нь  алдагдах юм бол, тэр тусмаа санхүүгийн байгууллага засаглал нь муудвал дээрх жишээнд амархан хүрэх нь. АНУ-ын Үнэт цаасны хорооны дарга асан Артур Левит компанийн засаглалын тухай  товчхон дүгнэлт гаргажээ.  “Хэрэв тухайн улс орон, компанийн засаглалдаа ач холбогдол өгөхгүй байвал хөрөнгө тэр улс руу орж ирэхгүй, хэрэв хөрөнгө оруулагчид ил тод байдалд итгэхгүй байвал мөн л хөрөнгө тэр улсаас нүүр буруулна” хэмээн хэлсэн байна. Тэгэхээр компанийн засаглал нь цаасан дээр биш, нийгэмд хэрэгжихгүй бол ганц яриад өнгөрөх зүйл биш аж.

Ирэх жилийн өдийд эргээд уулзацгаана

“Mongolia: money&markets” чуулга уулзалтыг зохион байгуулах хорооноос хэвлэлийн хурал өчигдөр хийлээ. СЗХ-ны дарга Д.Баярсайхан, Прайм инфо төвийн гүйцэтгэх захирал Д.Төрбат, СЗХ-ны АА-ын дарга Х.Бум-эрдэнэ, тус чуулганыг зохион байгуулах хорооны дарга Ж.Үнэнбат нар хуралд оролцсон юм. Санхүүгийн зах зээлийнхэн нэгдсэн нэг ойлголттой болох нь тус чуулганы ойрын зорилго байжээ. Ирэх жилийн өдийд “Санхүүгийн чуулга уулзалт “ товоо зарлаж, уламжлал болгон хийхээ ч зохион байгуулагчид амаллаа.

Санхүүгийн зах зээлийн тулгын гурван чулуу

Банк, Хөрөнгийн бирж, Даатгал нь санхүүгийн зах зээлийн тулгын гурван чулуу нь. Гэвч өнгөрөгч хугацаанд тулгын гурван чулууны нэг нь гүйцэтгэгч буюу илүү их ачаалалыг өөр дээрээ авч явсан нь банк. 95.6 хувийг нь дангаараа банкны  салбар , үлдсэн 4.4 хувийг нь даатгал, хөрөнгийн зах зээл чирсээр өнөөдөртэй золгуулж. Одоо цаашид банк ганцаараа биш гурвуулаа санхүүгийн зах зээлд энэ тэнцүү байх байр суурь луу шилжихээр чиг хандлага чуулганаас ажиглагдсан.  Даатгал, хөрөнгийн зах зээл хаягдсан нь үнэн болохоо ч  хүлээн зөвшөөрсөн. Даатгалынхан, хөрөнгийн зах зээлийнхэн үгээ ч хэллээ.   “Даатгалын өнөө ба ирээдүй” сэдвээр СЗХ-ны Даатгалын зах зээлийн газрын дарга С.Ганболд илтгэл тавьж, хэлэлцүүллэг өрнүүлсэн. Даатгалын зах зээлийнхэн хийсэн ажлаа, хийх тухайгаа ч илтгэлдээ танилцууллаа. Юутай ч чуулга уулзалтаас санхүүгийн зах зээлийнхэн нэгдсэн нэг ойлголттой, иргэдээ мэдээлэлээр хангах хэрэгтэй гэсэн аман зөвлөмжтэй ийм нэг анхдугаар чуулган өчигдөр өндөрлөлөө. Анх удаагаа болж буй тус чуулга уулзалт нь хөрөнгийн зах зээл, үнэт цаас, бонд, даатгалын зах зээл рүүгээ илүү их хандарлаа. Аргагүй ч үгүй биз дээ. Банк дангаараа санхүүгийн зах зээлийг нь зээл, хадгаламж гэсэн хоёр үйлчилгээндээ хураачихсан байхад. 

Үзэсгэлэн ч өндөрлөсөн

Чуулга уулзалтын хурал, зөвлөгөөнөөс ангид нэг зүйл болж байсан нь үзэсгэлэн. Үзэсгэлэнд 10 банк бус санхүүгийн байгууллага, аудитын компани, оролцож, өөрсдийнхөө үйл ажиллагааг танилцуулсан. “Мөнгө хэлбэрээ өөрчиллөө, та түрүүвчээ өөрчил” гэсэн шинэ үйлчилгээг үзэсгэлэнгийн үеэр тайлбарлаж байв. Энэ нь бэлэн мөнгөө цахим мөнгө болгож хувиргах. Гар утас, интернет ашиглан төлбөр тооцоо хийх боломжыг бүрдүүлэх юм байна. Мөн үнэт цаасны данс нээх үйлчилгээ нэвтрүүлсэн БиДиСЕК Хувьцаат компаниас мэдээлэл өгч, гарын авлага тараасан гээд үзэсгэлэнд үзэх юм ч их байлаа.

Сайншанд аж үйлдвэрийн цогцолборт санаа зовоох асуудал даанч их

   Сайншанд хот хөл хөдөлгөөн ихтэй. Эрээн- Замын-Үүд-Улаанбаатарыг холбосон болохоор ийм байхаас ч аргагүй биз ээ. Говийн улаа бутарсан нар зүүнээс мандах  хаврын өглөө Сайншандад анх очиж байв. Тэнд уулын баяжуулах “Эрдэнэт” үйлдвэр шиг хэд хэдэн үйлдвэр босож,  Дархан-Уултай ойролцоо шинэ суурин сүндэрлэнэ гэсэн төсөөлөл тээн говиос буцсан юмдаг.

    Монгол Улсын Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого, Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрийн хүрээнд “Сайншанд” аж үйлдвэрийн цогцолборыг  Дорноговь аймагт барихаар болсон. Төслийн ерөнхий зөвлөх, олон улсын болон дотоодын хамтарсан хуулийг зөвлөхийг сонгон шалгаруулахаар өнгөрсөн оны есдүгээр сард тендерийг нээлттэй байдлаар зарлаж байв. Өдгөө Төслийн Ерөнхий зөвлөхөөр АНУ-ын “Bechtel” компани ажиллаж байна. Хуулийн зөвлөхөөр нь “Hogan Lovells” тодорсон билээ.

     Хүнд аж үйлдвэрийн цогцолбортой болсноор манай экспортын тоо хэмжээ олширч, уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ дэлхийн зах зээлийн үнээр хөрш орнууддаа зарах таатай боломж бүрдэх аж. Кокс, хар төмөрлөг, нүүрс хийжүүлэх, зэс хайлуулах үйлдвэр нээгдэж гэмээнэ бид ашигт малтмалаа “түүхий”-гээр нь бус хагас болон эцсийн бүтээгдэхүүн болгож өмнөд хөрш рүү тээвэрлэнэ. Газрын тос боловсруулах үйлдвэр л гэхэд дотоодоосоо түүхий эдээ аваад, өөрийнхөө хэрэгцээг бүрэн хангачихна. Илүү гарснаа гадагш нь экспортлох боломж ч бий.

   Төслийн зөвлөх “Bechtel” компани цогцолборын техник эдийн засгийн үндэслэл /ТЭЗҮ/-ийг  ирэх  сард Монголын талд хүлээлгэн өгөх юм. “Сайншанд аж үйлдвэрийн цогцолбор” төслийн ерөнхий төлөвлөгөө боловсруулах ажлын төслийн удирдагч Ричард Гарбариногийн  хэлж байгаагаар Сайншандад зургаан боловсруулах үйлдвэр өрхөө татаж, үйл ажиллагаа явуулах тооцоог эхний ээлжинд танилцуулсан аж. Өөрөөр хэлбэл, цогцолборын хар зураг тодорхой болчихож. Нэг дор зургаан төрлийн боловсруулах үйлдвэр барьж байгуулна гэдэг орон сууцны барилга барихтай адилгүй байх нь мэдээж. Үйлдвэрүүд ч нэгэн зэрэг ярайтал  босохгүй. Тийм хүчин чадал, хөрөнгө оруулалт ч бэлэн биш. Тиймээс тодорхой үе шаттайгаар барих юм байна.  Тухайлбал, Коксын үйлдвэр Тавантолгой-Сайншанд чиглэлийн төмөр зам ашиглалтад орсны дараа,  Газрын тос боловсруулах үйлдвэр Тавантолгой-Чойбалсангийн чиглэлийн төмөр замыг барихтай цаг хугацаа, үйл ажиллагааны хувьд уялдуулна хэмээн Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга,  “Сайншанд” аж үйлдвэрийн цогцолборын ажлын хэсгийн дарга Ч.Хүрэлбаатар хэллээ.

“Цогцолборыг барихад ойролцоогоор 15 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт шаардлагатай” болохыг ҮХШХ-ны Салбарын хөгжил, хөрөнгө оруулалтын газрын дарга Б.Ганбаатар мэдэгдсэн юм. Гэхдээ “Bechtel” компанийн ТЭЗҮ тодорхой болсноор хөрөнгө оруулалтын хэмжээ ялимгүй буурч магадгүй гэнэ. Цогцолборт багтах газрын тосны үйлдвэр л гэхэд өдөрт 25-30 мянган баррель тос боловсруулах хүчин чадалтай байх аж.  Боловсруулсан тосоо Оюутолгой, Таван толгойд өгөөд зогсохгүй бүс нутгийн хэрэгцээг ч ханган ажиллах бололцоотой гэж мэргэжилтэнүүд үзэж буй юм. 2015 онд эхний ээлжийн нүүрс хийжүүлэх үйлдвэр сүндэрлэх аж. Үүний дараагаар Гангийн үйлдвэрийг барьж байгуулах асуудал үргэлжилж байна. Харин эрчим хүч үйлдвэрлэх давхар ашигтай  Коксын үйлдвэрийн судалгааны ажил нь хараахан дуусаагүй байна. 1050 мгв хүчин чадалтай цахилгаан станц барихаар төлөвлөж байгаагаа “Bechtel” компанийнхан төслийн танилцуулгын үеэр хэлжээ. Зэс боловсруулах үйлдвэр мөн л аж үйлдвэрийн цогцолборт багтаж байгаа. Энэхүү үйлдвэр нь жилдээ 300 мянган тонн зэс боловсруулахаас гадна Оюутолгойн зэсийн баяжмалыг ашиглах учраас эдийн засгийн үр ашиг өндөртэй байхыг холбогдох хүмүүс онцолсон.

   Төмөрлөгийн үйлдвэрийн тухайд жилдээ 4,5 тонн үрлэн төмөр үйлдвэрлэх боломжтой гэсэн. Харин барилгын материалын үйлдвэр нь жилдээ нэг сая тонн цемент дотоодод нийлүүлж байхаар тооцсон нь тун ч сайн мэдээ. Эдгээр үйлдвэрт ажиллах Мэргэжилтэнг одооноос л бэлдэхгүй бол ажиллах хүчин дутагдаж мэдэх нь. Бүтээгдэхүүнийг шингээх зах зээл, дараа, дараагийн түншээ ч өнөөдрөөс хайх хэрэгтэй болох нь. Зөвхөн өмнөд хөршийн зах зээлд найдаж, Дорноговьд аж үйлдвэрийн цогцолбор барих нь учир дутагдалтай болохыг Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрийн уурхайн мэргэжилтэн О.Болор-Эрдэнэ тайлбарласан юм. Тэрээр аж үйлдвэр барихтай зэрэгцэн говьд усны асуудал ч хүчтэй яригдах болсныг ч ярилаа. Тиймээс дэд бүтэц, түүхий эдийн байршил сайтай ч Сайншандын аж үйлдвэрийн цогцолборт санаа зовоох асуудал мундахгүй нь.

   Сайншанд аж үйлдвэрийн цогцолбор энэ онд эхэлсэн болохоор дуусах хугацааг ч төсөлд зааж өгчээ.  Төслийн зөвлөх “Bechtel” компанийн Ази тивийн хариуцсан захирал Стивен Катзманы тэмдэглэснээр 2017 онд Хүнд аж үйлдвэрийн цогцолбор нүдний өмнө дурайж байвал болох нь тэр. Цогцолборт хувийн хэвшлийнхэн “Үндэсний хөгжлийн корпораци” гэсэн нэрээр оролцохоор болсон байна. Энэхүү хэдэн оныг элээж мэдэх үйлдвэржилтийн үр дүнд 50 гаруй мянган ажлын байр бий болох гэнэ. Хувьсгалын тохироо нь бүрдээд ирвэл Монгол Улс маш богино хугацаанд үйлдвэржиж, эдийн засаг нь хөл дээрээ босох найдвар байсаар.

   Цогцолбор ашиглалтад орсноор манай улсын эдийн засгийн бодит өсөлт огцом нэмэгдэх сайхан тоонууд нүдэнд үзэгдэнэ. Тухайлбал, Аж үйлдвэрийн салбарын ДНБ-д эзлэх хэмжээ 57 хувьд хүрч, боловсруулах аж үйлдвэрийн салбарын ДНБ-д эзлэх хэмжээ 14 хувьд очих нь. Одоогийн 10 гаруй хувийн өсөлттөй яваа эдийн засаг маань 2013-2021 онд дунджаар 15.8 хувьд хүрч өсөхөөр байна. Гэхдээ эдгээр нь одоогоор цаасан дээрх хөгжил цэцэглэлтийг далласан хий хоосон тоонуудын цуглууллага төдий л байна.

Сайншандад барих үйлдвэрүүд:

-Коксын үйлдвэр

-Хар төмөрлөгийн үйлдвэр

-Нүүрс хийжүүлэх үйлдвэр

-Зэс хайлуулах үйлдвэр

-Барилгын материалын үйлдвэр

-Газрын тос боловсруулах үйлдвэр

-1050 мвт хүчин чадалтай цахилгаан станц

 Б.Баяртогтох

Хөрөнгийн зах зээлд сэтгэлгээний хувьсгал хийцгээе

   “Эрдэнэс Таван толгой” компанийн өсч буурах нь үл мэдэгдэх 536 ширхэг хувьцаа монголчуудыг хөрөнгийн зах зээлд элэгтэй болгосон юм. Хорин жилийн өмнө ор тас мартчихсан ягаан, цэнхэр тасалбараа эргэн санаж, нэхэл дагуул болтол нь баялагийн хувьцаа биднийг сэрээсэн. “Хонхны дуу” шиг хөрөнгийн зах зээлийг гүн нойрноос татаж босгосон нь 536 ширхэг “хоосон” хувьцааны ид шид. “Улс орны хөгжлийн хандлагын дагуу бид цаашид зөвхөн улсын төсвийн хөрөнгөнд найдах бус. Харин санхүүгийн зах зээлийг түлхүү хөгжүүлэх шаардлага тулгарч байна” хэмээн Ерөнхий сайдын эдийн засгийн бодлогын зөвлөх Н.Энхбаяр тэмдэглэлээ. Хөрөнгийн зах зээлд монголчууд хүчээ сорих дохио энэ буй. Өөрөөр хэлбэл, санхүүгийн зах зээлд сэтгэлгээний хувьсал хийх “хувьсгалын тохироо” бүрдчихэж. Хүн болгон гар утас барьдаг шиг хөгшин, залуугүй хувьцаатай байхыг эрмэлздэг болжээ.  Гэхдээ хувьцааны зах зээлийг ойлгох санхүүгийн мэдлэг, мэдээлэл бидэнд тун хомсхон байна. Тиймээс хөрөнгийн зах зээлээс “загас” шүүрэх эсэх нь таниас л шалтгаална.

Нүүрс, зэс, алт Монголыг моодонд оруулсан шиг өгөөмөр төрийн 536 ширхэг хувьцаа хөрөнгийн биржийг од болгох нь лавтай. Хаалга тогших дэлхийн зах зээл Монголын 2.5-3 тэрбум ам.долларын зах зээлтэй хөрөнгийн захаас тас зуурчихсан яваа. Лондонгийн хөрөнгийн биржтэй “дэр нэгтгэсэн” манай хөрөнгийн биржид секунтэд 50 мянган арилжаа хийх хүчин чадалтай “Миллениум Ай Ти” системийн туршилт ирэх сард орж ирэх гэж байна. Хөрөнгийн биржийн нийт хөрөнгө оруулалтын 14 сая ам.долларын 90 гаруй хувь нь зөвхөн системийн шинэчлэлд зарцуулагдана гээд хөрөнгийн зах зээл маань техник технологийн хувьд үсрэнгүй хөгжих нь. Үүнд,  монголчууд бэлэн үү?

     “Хөрөнгийн зах зээл бидний хүсээд байгаа зах зээлийн орчинд хүрээгүй. Магадгүй, монголын нийт эдийн засгийн 90 хувь нь хөрөнгийн зах зээлд гараагүй гэж хэлэхэд  болно. Үүнд, улсын хэмжээнд буй төрийн өмчит компаниуд ерөнхийдөө хувьцаагаа гаргаагүй. Хэдий хувьцаат компанийн хэлбэрт шилжсэн ч гэсэн учир дутагдалтай хэвээр. Монголын том, том бизнес групп, холдинг компаниуд ганц ч охин компаниа хөрөнгийн бирж дээр гаргаагүй байна. Таатай орчин бий болсны дараа монголын нөөц баялагийн лиценз эзэмшигч компаниа дотоодын хөрөнгийн биржид гарах байх. Өөрөөр хэлбэл, нийт баялагаа хөрөнгийн бирж дээр хараахан арилжаалж эхлээгүй байна” хэмээн Монголын хөрөнгийн биржийн төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга Б.Болд нэгэнтээ өгүүлсэн. Тэрээр, бид нийт эдийн засгийнхаа 5-10 хувийг л хөрөнгийн зах зээлээс харж байна гэсэн нь чамлалтай санагдсан. Магадгүй, бидэнд 30, 40 хувийн боломж байсан ч юм бил үү?

 Төрийн өмчийн хороонд данстай хувьцаат компаниудын хувьцааг дотоодын хөрөнгийн зах зээлд яаралтай гаргах шаардлагатай байгааг санхүүгийн салбарынхан цөөнгүй тайлбарласан ч ахиц гарсангүй.  Аз болж хөрөнгийн зах зээлийг хөгжүүлэх хууль эрх зүйн орчин нааштай шийдэгдээд эхэллээ. Үнэт цаасны тухай хууль, Компанийн тухай хууль илүү ойлгомжтой, тов тодорхой, санхүүгийн зарчимдаа дүйцэж байх шиг ээ. Монголын хөрөнгийн бирж Лондонгийн хөрөнгийн биржийн Ази дахь бага хувилбар нь байж, 500 гаруй жилийн туршлагатай үе дамжсан хувьцаа эзэмшигчийн боловсролыг тавь хүрэхгүй жилийн намтартай бид суралцахын төлөө “улс төржье”. Магадгүй тав, 10 жилийн дараа Ази тивдээ тэргүүлсэн, уул уурхайг түшиглэсэн, жижиг дунд үйлдвэрийн  хөрөнгийн биржийн дүр төрхийг Монголоос  Лондон хайх биз. Манайхтай зэрэг шилжилтийн эдийн засаг руу үсэрсэн Унгар, Польш, Эстон, Латви, Болгар, Гүрж зэрэг улсад хөрөнгийн зах зээл дөрөө олчихсон хөгжиж явна. Гэтэл бид одоо л хөгжүүлэх тухай ярьж сууна. Монголын ардчилалыг дэлхий нийт үнэлдэг шиг Монголын хөрөнгийн захыг олон улс шохоорхон харах нь энүүхэнд. Манай хөрөнгийн зах үнэлгээгээрээ жижиг зах зээлээс дундаж зах зээл рүү тэмүүлж явна. Энэ зах зээл маш олон оролцогчтой тэдний нэг нь та. Хувьцаа эзэмшигчийн таны санхүүгийн соёлоос том өсөлт хамаарах болов уу. “Хэрэглээний эдийн засгаас сэтгэлгээний эдийн засагт шилжиж байж бид зах зээлийн эдийн засагт оршиж чадна” хэмээн Монгол Улсын Ерөнхий сайд агсан П.Жасрай хэлсэнчлэн хөрөнгийн зах зээлд сэтгэлгээний хувьсгал хийцгээе.

Б.Оюунбилэгт: Уул уурхайн салбарынхан Монголоос ургацаа хурааж байна, харин бид талбайг нь шүүрдээд л 

Судлаач Б.Оюунбилэгттэй ярилцлаа. Тэрээр “Төр төгрөг дээр тогтоно” цуврал нийтлэлийн эмхэтгэл номоо хэвлүүлжээ. 

-Та Монголбанкны үйл ажиллагааны талаар нийтлэл шинээр бичсэн үү? 

 - Банкны салбарын талаар бичих зүйл нэлээд байна. Удахгүй бичнэ. Монголбанкны үйл ажиллагааг шүүмжлэхээс илүүтэй Төв банкны явуулж буй мөнгөний бодлогод асуудал бий. Энэ талаар өмнө нь нийтлэлдээ би дэлгэрэнгүй бичиж байсан. Цаашид ч энэ талаар бичих шаардлагатай. Мөнгөний бодлого гэдэг эдийн засгийн суурь нь. Тиймээс суурь маань бат бөх, эрүүл, зөв байвал төсөөлж буй эдийн засгийн хөгжил илүү ойр харагдана. Түүнд хүрэх  дөт зам нь ч олдоно. Хамгийн гол нь тогтолцоонд гажиг байна. 

-Мөнгөний бодлогод ямар асуудал байна вэ? 

-Мөнгөний бодлого маань мөнгө хүүлдэг тогтолцоо руу явчихлаа. Өөрөөр хэлбэл, мөнгөний бодлого  мухардалд орсон гэсэн үг л дээ. Мөнгийг эдийн засгийн хөдөлгөгч хүч гэдэг утгаар нь зөв ашиглах хэрэгтэй. Манайд уг нь ийм мөнгөний бодлогын туршлага байсан. Мөнгө гэдэг арилжааны хэрэгсэл. Нэг талдаа баялагийг илэрхийлэгч хэмжигдэхүүн. Өнөөдөр бүтээмжгүй мөртлөө мөнгө хүүлдэг энэ нь бизнес болсон байгууллага нэлээд байна. Түүнийхээ хүүгээр нь амьдардаг. 

-Үүнд арилжааны банк орох байх л даа. Тэднийг тэгвэл боловсон мөнгө хүүлэгч гэж үзэж болох уу? 

-ББСБ гэхэд л ямар бүтээмжгүй мөртлөө мөнгө хүүлж байна. Тэнд үйлдвэрлэл алга. Арилжааны банкууд мөнгө хүүлэгч гэж шууд үзэх нь учир дутагдалтай. Хэрэглэгчдэд үйлчилгээ үзүүлж байна. Нийгмийн өмнө тодорхой хүлээсэн үүрэг хариуцлага банкныханд бий. Мөнгө хүүлэгч гэдэгт ченж нар багтаж байгаа юм. Жишээ нь валют солилцоо чинь үйлчилгээ. Гэтэл үүнийг манайхан ашиг гэж хардаг болсон. Нэг талдаа шударга бус хөдөлмөр. 

-Уул уурхайн салбарыг дагаад Монгол руу урсах хөрөнгийн урсгал нэмэгдэж, эдийн засаг маань томорч байгааг хэн хүнгүй хэлэх болсон. Таны хэлж буй гажиг тогтолцоо  эдийн засгийн өсөлтөд нөлөөлөх үү? 

-Мэдээж нөлөөлнө. Өнөөдрийн их мөнгөнд хууртах хэрэггүй. Тогтолцоогоо л өөрчлөхгүй бол хэчнээн Таван толгой, Оюутолгой гэж яриад ч эдийн засагт бодит өөрчлөлт гарахгүй. Өөрөө өөрийнхөө эдийн засагт мөнгөө наах, өөрийгөө санхүүжүүлэх эдийн засгийн хөгжил манайд хэрэгтэй. Өөрийгөө санхүүжүүлэх буюу биеэ даасан эдийн засагтай болохын тулд үйлдвэрлэлийн салбараа хөгжүүлэх, бүтээмжээ нэмэгдүүлэх шаардлагатай. 

-Тогтолцоогоо бид яаж өөрчлөх ёстой гэж. Үүнд ямар гарц байна вэ? 

-Эдийн засгийн өсөлт, эрх чөлөөний цаана юу явааг бид одоо л ойлгож байх шиг ээ. Манай эдийн засагт  цэвэр гадаад бодлого яваад байна. Дөрвөн жилээр сонгодог улс төрийн тогтолцоо маань эргээд эдийн засгийн өсөлтөд сөргөөр нөлөөлж эхэллээ. Тухайн улс олон хөгжлөө олон жилээр төлөвлөж хөгждөг. Гэтэл дөрвөн жилийн хугацаанд УИХ-ын гишүүн хувийн эрх ашгаа тэргүүнд тавина. Дараагийн сонгуульд хэрхэн сонгогдох асуудалдаа толгойгоо ажиллуулаад л эдийн засагаа хөгжүүлэхэд төдийлэн анхаарахгүй байна. Өөрөөр хэлбэл, дөрвөн жилийн парламентийн тогтолцоо эдийн засаг тогтвортой хөгжих боломжыг хаачихлаа. Энэ нь нийгмийн сэтгэлзүйг эвдэж байна. Бэлэнчлэх, зүгээр суух байдал эндээс л үүдэлтэй. 

-Монголбанкны явуулж буй мөнгөний бодлогод ямар алдаа байгаа учраас өөрчлөх шаардлагатай хэмээн та үзэж байгаа вэ? 

-Мөнгө хэвлэх эрх, төрийн мөнгөний бодлогыг хараат бус нэрийн дор төрөөс нь салгачихсан. Монголбанк мөнгөний бодлогыг тодорхойлохоос илүүтэй эдийн засгийн залах Засгийн газар нь мөнгөний бодлогоо тодорхойлж байвал илүү бодитой байх байсан. Монголбанкинд хариуцлагын тогтолцоо алга. Хэн ч тэдэнд үг хэлэх эрхгүй. Хуулиндаа ч хариуцлага хүлээх зүйл заалт хомсхон.  Монголбанк хариуцлага алддаг. Төрөөс мөнгөний бодлогыг салгаад ирэхээр МонголУлсын эдийн засаг өөрөө өөрийгөө санхүүжүүлээд цааш нь аваад явах  боломж хаалттай байна. Өөрөөр хэлбэл, одоогийн мөнгөний бодлого үүнийг нь хааж байна гэж үзэж болно. Гэтэл улс нь байнгын мөнгөний гачигдалтай. Бизнес эрхлэгчид нь өндөр хүүтэй, хугацаа богинотой зээлээр чадан явж байна. Тав, 10 жилээр урт хугацаатай хөрөнгө оруулалтын зээл өгөх банк алга. 

-Зээлийн хүү өндөр, хугацаа богино байгааг хувийн хэвшлийнхэн дандаа ярьдаг л даа. Гэтэл зээлийн хүү бууж байсан тохиолдол тун бага? 

-Ийм нөхцөлд бизнесийн орчин хөгжиж, тэлж чадахгүй байна. Өнөө л мөнгөний бодлоготой холбоотой. Гэтэл уул уурхайн салбарынхан голдуу гадаадынхан Монголоос  ургацаа хурааж байна, харин бид талбайг нь шүүрдээд л. 

-Инфляц нам төвшинд байна. Ер нь манай улсын эдийн засагт гэрэлтэй өдрүүд тохиох болсон шүү дээ? 

-Өсөлт гэдэг харьцангуй ойлголт. Тоо баримт харахаар өсч байна. Гэтэл иргэдийн амьдралаар эдийн засаг үнэлэгдэнэ. Уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ дэлхийн зах зээл дээр өсч байна. Бодит байдал дээр ядуурал буурсан гэвэл үгүй. Цалин тэтгэвэрийг нэмж байгаа боловч нөгөө талд нь инфляц өсөлтөөсөө давж гарчихаад байна. Өөрөөр хэлбэл, чиний цалин таван хувь нэмэгдсэн бол нөгөө талд нь инфляц 10 хувьтай байж байдаг. Өөрчлөлт байхгүй. Цалин нэмэгдсэн үү гэвэл үгүй. Эсрэгээрээ таван хувь буурчихсан байх жишээтэй. Инфляцыг тогтвортой бариад байвал чиний цалин нэмэгдэхгүй ч гэсэн тогтмол хэмжээнд буурахгүй байх боломжтой. Болж байгаа эерэг зүйлүүд байхгүй биш байна. Гэхдээ бид болохгүй асуудлаа илүү ярих учиртай. Тэгэж байж шийдэл олно. 

-Төв банк бодлогын хүүгээ чангалах болсон. Үүнийг инфляцтай холбон тайлбарладаг. Гэтэл бодлогын хүү өндөр байгаа учраас зээлийн хүү буурахгүй байна гэдэг.  Юутай холбоотой вэ? 

- Бодлогын хүүгээ чангалаад яваад байвал зээлийн хүү буурахгүй. Зээлэнд явах мөнгө Төв банк л цугларна. Бодлогын хүү нь банк хоорондын зээлийн хүү гэсэн үг. Монголбанкны үнэт цаас нэрээр төгрөг банкуудаас татаж авч байршуулдаг хадгаламж болчихож. Ийм өндөр хүүтэй хадгаламж байгаа болохоор банкууд найдвартай, 100 хувь баталгаатай учраас зах зээлд эргэлдэх мөнгийг Төв банкны үнэт цаасанд мөнгөө байршуулчихдаг. Ямар ч эрсдэлгүй. Маш их хэмжээний мөнгийг зах зээлээс хумьчихаж байна. 

-Ийм байхад үйлдвэрлэлийн салбарыг хөгжүүлэх, үүгээр дамжуулан эдийн засагаа сэргээх боломж харагдах юм уу? 

 -Бизнесийн салбарт мөнгө орох байдал урсгалыг нь боочихож байна. Бизнесийн салбараа дэмжих хөшүүрэг нь алга. Засгийн газрын нэг талд нь ард иргэдээ дэмжээд бэлэн мөнгө тарааж байгаа нь зөв. Гэхдээ арга нь буруу. Бэлэн мөнгө чинь өөрөө шууд инфляц. Төрөөс өгч буй мөнгө тухайн иргэний ахуйн амьдралыг дорвитой шийдэж чадахгүй. Харин хэрэглээгээр дамжин инфляцыг хөөрөгдөх үндсэн шалтгаан болчихоод байна. 

-Сангийн бодлого, мөнгөний бодлого зөрж давхиад байна л даа? 

-Эсрэг талд нь Төв банк мөнгийг хумиад байдаг. Монголбанкны нийлүүлж буй мөнгө бол хэрэглээний салбарт очихгүй. Хэрэглээнд очиж буй мөнгө бол инфляцад шууд нөлөөлнө. Үйлдвэрлэл рүү нийлүүлж буй мөнгө хангалттай байж бараа бүтээгдэхүүний тоо хэмжээ өсч, эдийн засаг хөгжинө. Үйлдвэрлэл , хэрэглээний мөнгө хоорондоо уялдаж байж инфляц нам төвшинд байна. Эдийн засаг нийтээрээ хөгжинө. Иргэдийн амьдрал дээшилнэ. Үүнээс гадна  мөнгөний нийлүүлэлтийг валютын нөөцтэй уячихаад байгаа юм. Валютын нөөц гэж Монгол Улсын эдийн засгийг томоор төсөөлж үзэхэд түүний өчүүхэн жаахан хэсэг нь. 

-Үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхийн тулд эхний ээлжинд төр юу хийх хэрэгтэй вэ? 

-Мөнгөний нийлүүлэлт бол эдийн засагтайгаа нийцэж явах ёстой. Үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх гэж байвал хямд, урт хугацаатай зээлийн зах зээлд санал болгох хэрэгтэй. Эдийн засаг цаашид өснө гэж мөнгөний нийлүүлэлтээ нэмэх нь зөв. Ийм нийлүүлэлт байж эдийн засаг эрүүл явна. Зээлийн хүү, инфляц буурахад эерэг нөлөө үзүүлж байх учиртай. Инфляц одоогийн байдлаараа буурахгүй. 

-Инфляцыг бууруулах боломж байна уу? 

-Ерөнхий дүндээ инфляцыг бууруулах нь хэцүү биш асуудал баймаар. Жишээ нь мах гэхэд хэчнээн мянган малтай билээ. Хэдэн хүн амтай билээ. Энд сэтгэл, зохион байгуулалтын ажил дутагдаж байна. Жаахан мөнгө хэрэгтэй. Үүнийг дэмжих төрийн бодлого алга. Гэтэл жил бүр л нөөцийн мах гээд бэлддэг. Ченж нарын аманд багтаж байна. Ченжийн тогтолцоонд орчихсон. Манай эдийн засаг засч болдоггүй алдаа руу шилжих эрсдэл байна. 

-Ямар эрсдэл билээ?

-Эдийн засаг талаасаа 100 хувь гадаадынхны мэдэлд орох дүр зураг харагдаж байна.  Мөнгөний нийлүүлэлтээ зах зээлд хангалттай байх ёстой. Өрсөлдөөн бий болно. Мөнгөний бодлогоороо дамжуулж зээлийн хүүг бууруулах шаардлагатай. Банкууд эх үүсвэр сайтай байвал зээл олголт эрчимжинэ. Монголбанкинд мөнгөө байршуулчихаад ашиг аваад сууж байгааг нь больчих хэрэгтэй. Бодлогын хүү гэж хэрэгтэй ч юм уу. Ер нь үүнийг бодох хэрэгтэй. Төрийн мөнгөний бодлого төрд байвал тохиромжтой. Мөнгөний эс үүсвэрийг нэмэгдүүлэхэд Монголбанк сайн ажиллах учиртай. Энэ бүхэн зөв яваа эсэх нь эргээд мөнгөний бодлогоос харагддаг. Монгол Улсын валютын нөөц гурван тэрбум ам.доллар давчихсан явна. Гэтэл түүнийгээ гадаадад нэг хүртэлх хувиар байршуулчихаад  гадаадаас 10 хувийн хүүтэй зээл авч байгаагаа өөрчлөх хэрэгтэй. Гадаад валютын нөөцийг хөдөлгөхгүй гадаад байршуулснаас тодорхой хэсгийг нь дотооддоо хэрэглэвэл илүү үр дүнтэй байх. 

-Инфляц манайх импортлож байна уу?

 

-Хятад 2005 оноос юанын ханшаа чангалах болсон. Ханшаа чангалах болсон нь  нөгөө талдаа ам.долларын ханштай холбоотой. Мөнгөнийхөө бодлогоор үнийг зохицуулж байна. Гэтэл манайх дагаад л бараа бүтээгдэхүүний үнээ өсгөөд инфляц импортлож сууна. Валютын ханшаа тогтвортой барьсан ч бид алдаад байна. 

 

 

 

 

Дархан хилээ манахаар Дарьганга нутгийг зорив

“Цэлмэг залуу насныхаа гал дөлөөр бадарч
Сэтгэл зүрх хоёртоо шатаж явах үедээ
Чин сайхан амрагтаа хэлж үзээгүй мөртлөө
“Чиний төлөө үхье” гэж эх орондоо хэлсэн…” цэрэг эрсийн амьдрал энгийн агаад элгэмсүү. Тэд л жинхэнэ эх орны хөвүүд, эх орончид хэмээн омогшиж баймаар санагдсан. Гэтэл тангараг өргөсөн хилийнхэн чинь даруухан нь дэндсэн улс байна. Санаа алдмаар бөглүү газар гэж хотынхон бид заставыг нэр төдийхөн төсөөлөхөөс энд л эх орны гал голомт буйг мэдэх нь даан ч цөөхөн. Зүүн хязгаарын дугаар заставт тэвдэж, сандарсан улс алга. Нэг л уужуу, дэргэд нь байвал 100 хол насламаар амар амгалан. Агаар тунгалаг.  Хил тайван байвал шүү дээ. Хааяа нэг заставт отрядаас дарга цэрэг ирэхээс бусад үед улс амьтан зориод ирэх нь тун ховор гэж байсан. Зуны цагт хавар, намар, өвлөөс ч илүү хөлтэй байгаа нь энэ. Учир нь ах дүү, хамаатан садан, сургууль соёлд явсан хүүхдүүд ирж, буцдаг гэв. Ялаа дүнгэнэх нь сонсогдох шиг нам гүм ээ.
  Чихрийн цаас, тамхины иш гээд салхинд хийсэх хог ч үгүй. Цэмцгэр. Заставын байруудын шал гэж царай харагдмаар тунгалаг толь хаана л орно тэнд ийм. Заставын даргынх ч бас л ийм байгаа даа гэж бодогдмоор. Хаашаанаас гараад баруун тийшээ гүйвэл цэргийн “ОО”, зүүнтээ алхвал нийтийн “ОО”. Зохион байгуулалт, дэг журам бүгд л “ОК”. Армийн гурван жилийн албыг хаагаад гарсан “ах нар” одоогийн нэг жилийн цэргийг цэрэг гэж бас л ойшоодоггүй. Гэтэл цэрэгт яваагүй нь хэн болж таарах вэ. Хөлөө ч зөв тавьж чадахгүй, гараа ч  олж сураагүй шинэ цэрэг сарын дотор л хал цэргийн буурь заах нь  хэний хүч вэ. Эх орны гавъяа байх аа.
    Цэргийн хоол унд муу, өлсөж цангана хэмээн танхил хүүгээ эцэг эхчүүд эх орноосоо ихэд  энхрийлэн харамладаг. Хоолоор бол аримд өлсөөд уначихгүй гэдгийг энд хэлэх байна. Магадгүй цэргийн хоолыг идэж үзээгүй хүний  зохиосон дэгс яриа бололтой энэ. Хоолны цэсийг нь үзлээ. “Гурил будаа, мах, сүү, тос, үзэм..” гээд гэртээ л иддэг хоол хүнсний орц найрлага харагдана. Долоо хоногтоо нэг удаа цагаан хоолтой, зундаа тараг сүүгээ уучихна. Талхан дээр өрөм тавиад идчихнэ. Хоол унд муутай гэж зүрх үхээд байх зүйлгүй. Тогооч эгч нартай найзалвал нэмүүлнэ, гал тогоонд туслаад байвал лавтай хаварт гэдэс дуугарахгүй. Өөрөө өөрийгөө сонсох, дотор хүнтэйгээ нэг ярилцмаар газар чинь хилийн застав гэлтэй. Уужимхан амьсгаа аваад уулсын орой, талын зэрэглээг цоо ширтэн суухад онцгой сонин мэдрэмж төрүүлэх хязгаар. Цэргийн амьдралыг мэддэг юм шиг л зодуур цохиур ихтэй, дарга нь цэргээ дарамталдаг гэж манайхан ярьдаг. Цаг үе өөрчлөгдөж, цэрэг цалинтай болчихсон өнөө үед иймэрхүү шалтаг шалтгааныг тоочиж суух нь илүүц биз ээ. Эмч домч болоод өвдөж хавдаж, нүд нүүр нь хөхөрсөн цэрэг заставт л лавтай таарсангүй. Гадны хүн ирэх сургаар нуучихаагүй л бол тийм нэг сэв хилийн цэрэгт байхгүй нь. Цэрэг, зэвсгийн тоо, хоол ундны нөөц нь нууцын зэрэглэлд багтдаг болохоор энэ талаар дарга нь байлаа хэдий ч үг унагаж, ам алдах эрхгүй. Нууц юм заставт их ээ. Хэн хаашаа манаанд явсан, хэзээ ирэхийг тангарагтай цэрэг мэдэхгүй байх ч энүүхэнд. Заставын “хар нүдэн бүсгүй” ч мэдэхгүй.
   Өнөө жил зуншлага сайтай болохоор заставын мал сүрэг гаднаа багширна. “Тунгалаг тамир”-ын Итгэлт баян шиг л адуу нь тургиж, үнээ нь мөөрнө. Малын гэрт нь айраг иснэ. Сүхбаатар аймгийнхан айраг исгэх ясны дургүй хүмүүс юм уу даа. Адуутай хэрнээ айраг гэж хөл алдахгүй. Харин заставынхан гүүгээ бариад орж гарсан хүмүүст айрагтай. “Булган, Дундговийн айргийг гүйцэхгүй ч бидэнд бол ванлий” гээд л аяга дүүргэнэ. Айрагнаас нь Дарьгангын үнэр ханхийх шиг. Айраг нь шуугина.
   Хялганы толгой салхин даган бөхөлзөөд л өмнө зүг рүү Монголын үнэртэй салхи хил давна. Барга, үзэмжин, өвөрмонголчууд хилийн зурваст  их л ойрхон нутаглаж, баганын наана цаанаас мэнд усаа эрэлцэх үү гэмээр морьтой давхиж яваа үзэгдэнэ. Хөөрөг зөрүүлж болохгүй нь жаахан тийм.  Хилийн 0184 дүгээр ангийн 0175 дугаар заставынхан даргаасаа эхлээд л залуухан хамт олон. Шижигнэсэн, сэтгэл зүрх нь эх орныхоо төлөө буцсалсан баатрууд ажээ.  Батлан хамгаалах салбар гэдэг нэгэн шинэ үе нь дороос өсч, өндийж, цол нэмж, тушаал ахиж байдаг шаталсан эрүүл тогтолцоотой газар юм уу даа. Заставт нүүж ирээд ижил дасал болсон хилчин нэг мэдэхнээ л  тушаал аваад өөр тийшээ хилээ манахаар нүүнэ. Говь-Алтайгаас Увс аймаг руу. Сүхбаатараас Ховд, Дорноговиос Дорнод руу… хилийнхэн нүүж, сууна. Хоёр нутагтан бус хэд хэдэн нутагтан гэж онцолмоор.  Нөхцөл байдалтай ч дасан зохицох чадвартай улс юм аа. Сэтгүүлчид дархан хилээ манасан Бага бургастын застав хилийн гүнд, хонхор газар байдаг болохоор өмнөд хөршийн харуул яаж ч дурандаад үзэгдэхгүй. Хятадын застав ч гэсэн бас л манайх шиг байх. Хилийн цэргийн 0184-дүгээр ангийн захирагч, дэд хурандаа Ш.Баатарсүх дарга өнөө жилийн наадмаар цол нэмсэн сурагтай. Хурандаа цолтой болсон гэж саяхан сонслоо. Таньд сэтгүүлчдийнхээ өмнөөс баяр хүргье. Эх орноо манаж яваа хүмүүсээс эх орон нь цол харамладаггүй. Одон медаль, баатраа ч хайрлалгүй өгч ирсэн билээ. Жаахан шаргын нутгаар нар зөв тойрсон аялал маань энд хүрээд өндөрлөж байна. “Шаргын шарга уулс тэнгэрийн хаяанд сүүмэлзэнэ”. Тэнд л дархан хилчид Монгол Улсаа манаж яваа. Ерөөл тавин эргэн уулзая.

“Ардчилал” сонин Б.Баяртогтох 2011 оны долдугаарын 1-5 хүртэл

Д.Батжаргал: Монголын зах зээлд Юань гэдэг хүчирхэг вальют гарч ирнэ

Санхүү эдийн засгийн дээд сургуулийн захирал, эдийн засагч Д.Батжаргалтай ярилцлаа.

Бизнесийн цаана нийгмийн амьдрал яваа шүү дээ.

-Бизнесийн орчны шинэтгэлийн жилийн хүрээнд саяхан компани захирлуудын чуулга уулзалт болсон. Ер нь бизнесийн орчны шинэтгэлд төрөөс хууль эрхзүйг өөрчлөхөөс гадна бизнес эрхлэгчид өөрсдөө юу хийх хэрэгтэй байна вэ?

-Бизнес хийхэд нь төрөөс үйл ажиллагаанд нь оролцоод, ямар нэгэн хэлбэрээр өөртөө эрх мэдлийг нь авах гээд, шалгадаг, хянадаг байдлаа  тогтоох гээд байх юм бол зах зээл өөрийнхөөрөө хөгжихгүй.   Биднийг төлөөлөөд, тавтай тухтай амьдрах орчныг бүрдүүлж, хэвийн амьдрах бололцоог бий болгох хүмүүсийг бид төр гээд байгаа. Гэтэл тэр хүмүүс  өөртөө хэт их эрх мэдлийг авах, их мэдээлэлтэй байхыг хүсч, түүгээрээ хувийн амьдралаа босгох арга хэрэгсэл болгож байна. Энэ нь өнөө авилгал үүсэх нөхцлийг нээдэг. Энэ асуудлууд алга болсноороо, бизнесийн орчны шинэтгэл хийгднэ.

- Төрөөс бизнесийн шинэтгэлд тэгвэл юу хийж болох вэ?

-Төр  бизнесийн стандартыг  гаргах хэрэгтэй. Стандарт гэж юу вэ гэхээр ямар нэгэн бизнесийг хийхэд  аль, аль талдаа хор болчихгүй, хохирол учруулчихгүй байх зүйлийг гаргаж мөрдүүлэх нь чухал.

-Тухайлбал, Стандартын тогтолцоо нь ямар байх вэ?

 -Бизнес эрхэлж буй байгууллагуудад ийм стандарт баримтлана гэж тодорхой гаргаад, түүнийг нь хариуцлагатай мөрдүүлэх хэрэгтэй. Стандартад ач холбогдол өгч, түүний үр дүнг хүртэх нь чухал. Дэлхий аль ч оронд бизнесийн стандарт байгаа. Стандартаар нэг нэгнээ хянадаг, эрүүл тогтолцоо эдийн засагт бий. Олон нийтэд ил тод, тийм стандартыг төр гаргах нь бизнесийн орчны шинэтгэлд нэмэр болно. Стандартын цаана төрийн үүрэг, мөн чанар байх ёстой.

-Хувийн хэвшлийнхэн дангаараа оролцож чадахгүй зүйлүүд ч бас бий шүү дээ?

-  Төрөөс гараа сунгах  салбар ч бас байна. Үүнд,  дэд бүтэц орно. Нийгэм, Шинжлэх Ухаан, Соёл, Боловсрол гээд үүнд төр оролцох ёстой ажлууд их байна.Угаасаа төр хийхээс аргагүй. Манайх шиг хүн ам цөөтэй, тархан суурьшсан болохоор.  Төр үүнийг яаж хийх вэ гэхээр газар доорх баялагаа үүнд зарцуулах. Гэтэл нэг зовлон нь төр бэлэн мөнгө иргэдэдээ тараагаад байгаа нь.  Ингэж мөнгө тараагаад хэрэггүй шүү дээ. Харин төр дэд бүтцээ хөгжүүлээд,бизнесийн стандарт гаргаад ирэх юм бол бизнес хийхэд их тохиромжтой болно. Зам, тог цахилгаан чинь бизнесийн орчны шинэтгэлд ч хамаатай.

-Бизнесийн эрүүл орчин бүрдүүлэхэд юу дутаж байна вэ?

-Эрүүл орчинд бизнес өөрийнхөө өрсөлдөөнөөр,шударга явах юм бол бизнес зөв шалгуураар явна. Бизнес явуулах арга ухааныг нь заадаг, хэлдэг байгууллага үгүйлэгдэж байна. Үүнийг их, дээд сургуульд заадаг ч гэсэн  тусдаа байгууллага хэрэгтэй. Дэмжлэг алга. Манай бизнес эрхлэгчид бизнес хийхийг юу гэж ойлгодог вэ гэхээр өөртөө яаж ашиг олох тухай л боддог. Бизнесийн цаана нийгмийн амьдрал яваа шүү дээ.

Төрийн банк гэдэг бол цаг зуурын юм

-Төрийн оролцоотой Арилжааны банк гээд гараад ирсэн. Энэ нь банкны салбар дахь эрүүл тогтолцоо мөн үү?

-Төрийн банк гэж заавал байх юм бол одоо байгуулагдах  Хөгжлийн банк л төрийн банк байж болох юм. Хөгжлийн банк нь зөв засаглалтай, сайн  хяналттай  байх нь чухал. Төрөөс банкыг бол шууд удирдаж болохгүй. Түүнээс арилжааны банкны үүсгэн байгуулагч нь төр  байж болохгүй. Харин одоо байгаа Төрийн банк гэдэг бол цаг зуурын юм. Нэг юмыг аврах гэж гаргаж ирсэн шүү дээ. Аварсан. Одоо хурдан буцаагаад өгөөсэй.

-Хэнд ?

- Төрөөс өөр газарт нь

-Зоосыг Төрийн банк болгосон ньтүр зуурын юм байж. Тэгвэл төрийн оролцоо банкинд хэр нөлөөлж байна вэ?

- Сайн төрийн үйлчилгээ хэрэгтэй. Хариуцлага тооцож чаддаг, ил тод. Гэтэл төрийн зарим хүмүүсийг харахаар яаж хувьдаа юм яаж авахсан гэсэн  улайрсан хүмүүс л байх юм байна ш дээ. Төрийн банк бол ийм л байдалд орсон. Төрийн банкийг хурдан хувьчлах хэрэгтэй.

-Зах зээлд саад болж байгаа зүйлийн нэг бол шударга бус өрсөлдөөн. Харин Банкны зах зээлд яаж шударга өрсөлдөөнийг бий болгох хэрэгтэй вэ?

-Банкны тухайд манай банкууд  дэндүү жижиг. Жижиг олон банкууд хоорондоо өрсөлдөөд, өөрсдийнхөө дотоод зардлаа ихэсгэж байна. Яагаад гэвэл жижигхэн учраас.  Дээр нь хоорондоо өрсөлдөж байгаа болохоор харилцагчаа татахын тулд хадгаламжын хүүгээ өсгөөд , зардлаа улам нэмчихэж байна. Зардал их байгаа учраас, зээлийн нь хүү нь өндөр гарч ирдэг. Удирдлага, үйл ажиллагааны зардал гээд тоочих юм бол нүсэр. Манайх шиг өндөр хүүтэй улс дэлхийн хаана нь ч байхгүй.  Зээлийн өндөр хүүгээр бизнес зүгээр  эрхлэнэ гэхээр  үнэхээр хэцүү. Тиймээс банкууд нэгдэж нийлэх үйл явц хурдсах юм бол зардал нь багасна. Одоо байгаа  бүх банкууд сурталчилгаа явуулна гэхээр зардал их байгаа биз. Харин гурав, дөрөв болоод ирэх юм бол зардал нь багасна шүү дээ.

-Арилжааны банкуудад итгэх итгэл нэмэгдээд, хөрөнгийн зах зээл уналтад орчихсон. Хоорондох хөгжил нь  бол хол зөрөөтэй. Хэзээ энэ хоёр өрсөлдөх хэмжээнд хүрэх вэ?

-Банкууд чинь банк хоорондоо бас өрсөлдөхгүй.  Банкуудын өмнө Хөрөнгийн зах зээл гэж бий.  Харин өнөөгийн манай хөрөнгийн зах зээлд  үнэхээр сайн менежмент хийгээд,  гараад ирэх юм бол банкууд хэцүүднэ. Энэ жижигхэн банкууд хүчтэй хөрөнгийн зах зээлд шахагдана гэсэн үг ээ. Банкууд харилцагчаа хөрөнгийн зах зээлрүү эхнээсээ алдаж эхлэнэ. Мөн сул чөлөөтэй хөрөнгө байгууллагуудад байх юм бол хөрөнгийн зах зээл рүү л явна.  Олон жижиг банкууд цаашид амьдрахад хэцүү. Тэгэхээр нэгдэн нийлж, зардлаа хэмнэж байж удаан оршин тогтоно..

Хөрөнгийн зах зээл манайд үгүйлэгдэж байна

-Менежмент сайтай хөрөнгийн зах зээл манайд орж ирэх юм бол, хамгийн түрүүнд ямар өөрчлөлт гарах вэ?

- Итгэж болох, найдвартай Хөрөнгийн зах зээл орж ирэх юм бол манай эдийн засаг эрүүлжнэ. Хөрөнгийн эх үүсвэрийг урт хугацаанд хямдхан татах боломж бүрдэх зэрэг нь зөвхөн эхний өөрчлөлт. Хөрөнгийн зах зээл гэдэг чинь арилжааны банкнаас богино хугацаанд их хөрөнгийг хялбар босгочихдог сайн талтай. Энэ л манайд үгүйлэгдсэн. Манайх хөрөнгийн хоёр дахь  зах зээлийг эхлүүлсэн. Дараа нь дампуурсан.

“Монголын хөрөнгийн бирж” ХК –ийг удирдах багийг шалгаруулах тендерт явагдаж байгаа. Гадаадын туршлагатай баг манай хөрөнгийн зах зээлийг хөгжүүлнэ гэсэн хүлээлт нийгэмд үүсчихсэн байна?

-Бид өөрсдөө хөгжүүлж чадаагүй. Сайн менежмент хийхийн тулд Монголын хөрөнгийн зах зээл аль нэгэн улсын хөрөнгийн зах зээлтэй холбогдох ёстой. Тэгэхгүй бол хөгжихгүй. Яагаад гэвэл нэгд: Монголчуудын хөрөнгө багадна. Хоёрдугаарт: Энэ хөрөнгийн зах зээл дээрээс хөрөнгө босгох гэсэн  компани  цөөднө. Хөрөнгийн зах зээл дээрээс хөрөнгө босгохын тулд зөв бизнес хийдэг, олонд танигдсан, итгэж найдаж болох сайн засаглатай компани байж, хөрөнгийн зах зээлээс хөрөнгө босгож чадна. Манай хөрөнгийн зах зээлээс хөрөнгө босгож чадах компанийг дэлхийд ч тэр бүр мэдэхгүй. Хөрөнгийн зах зээлээр  гадагшаа холбогдоно гэдэг нь Монголын хөрөнгийн зах зээл рүү гадны хөрөнгө орж ирээсэй  л гэсэн үг.

-Хөрөнгийн зах зээлээс хөрөнгө босгож, хөгжсөн орнуудын жишээ хэр их байдаг вэ?

- Хамгийн ойрхон жишээ. Азийн бар гэж нэрлэгдэж байгаа орнуудын хурдан хөгжсөн түүх нь  Европ, Хойд Америкийн  сул чөлөөтэй байгаа хөрөнгийг өөрийн хөрөнгийн зах зээлээр дамжуулж татаж чадсанд шүү дээ. Харин манай хөгжлийн арга зам нь арай өөрөөр харагдаад байна. Тэр нь газрын баялаг.

- Дэлхийн томоохон уул уурхайн компаниуд манай орныг сонирхож эхэлсэн. Үүнийг дагаад гадны хөрөнгийн зах зээл орж ирэх үү?

-Дэлхийн томоохон хөрөнгийн зах зээлүүд хоорондоо холбоотой байдаг. Тэдний дунд асар их хөрөнгө буюу “халуун мөнгөний урсгал” явж байдаг. Тэр мөнгө хайчдаг вэ гэхээр хаана хамгийн их өндөр хүүг, хамгийн баталгаатайгаар олгож болох газарт очдог. Манайд бол хөрөнгийн зах зээлээр дамжаад ирэх боломжтой.  Даан ч итгэхгүй байна.

Долларыг ер нь дэлхий дээр мартаж байгаа шүү дээ

-Ам.долларын ханш дэлхийн зах зээл дээр суларч, төгрөгийн ханш чангарч байгаа. Энэ нь манайх шиг жижиг зах зээлтэй оронд хэр таатай үзэгдэл вэ?

- Гол арилжаагаа ямар вальютаар хийх гэдгээс л хамаарна. Гол валютын хэрэгсэл доллар байж чадах уу гэдгээс их шалтгаална аа. Яагаад доллар олон улсын зах зээлд төлбөрийн хэрэгсэл болоод яваад байсан  гэхээр эдийн засаг нь хүчирхэг, найдвартай гэдэг утгаараа шүү дээ. Ер нь доллар зарим орнуудад мартагдаж байна. Хятадын эдийн засаг хүчирхэг болоод ирэх юм бол доллар биш юаниар л гүйлгээ хийгдэнэ . Манайх доллар, доллар гээд л. Үнэндээ бол ханш унаж байна гэдэг чинь доллараар хүмүүс гүйлгээ хийх нь багассантай холбоотой.

- Юаны ханш дэлхийн зах зээл дээр өсч байгаа, энэ нь манай эдийн засагт хэр ашигтай бол?

- Миний бодож байгаагаар ойрын ирээдүйд монголд юань гэдэг хүчирхэг вальют  гарч ирнэ. Хятадын төв банк зориуд юаны  ханшаа хүчтэй бариад байгаа. Энэ нь АНУ-ын эдийн засгийн хүчийг сулруулах л зорилготой.  Энэ байдал нь манайд ашигтай. Манайхны толгойд доллар гэж эргээд байгаа. Доллар ер нь удахгүй  алга болох байх аа.

-Арилжааны банкууд, тэр тусмаа ХААН банк малчдад олгосон зээлээрээ тэргүүлж байна. Гэтэл эргэн төлөгдөх чадвар алга. Төрөөс хүүг нь зохицуулах хүртэл арга хэмжээ авч байгаа. Үүнд өөрчлөлт хийж болох уу, аль эсвэл зах зээлийн хуулиараа явах уу, цааш?

-Системийн хувьд зохицуулалт хийх хэрэгтэй. Цаг хугацаа их шаардагдах  байх л даа.  Малыг үнэ цэнэтэй болгох хэрэгтэй. Монгол малаас гарч байгаа түүхий эдийн үнэ өндөр байх ёстой. Харин асуудал нь юу вэ гэхээр малаа эрүүл болгох хэрэгтэй. Уг нь монгол мал шиг дээд зэргийн чанартай, байгалиараа байгаа  бүтээгдэхүүн дэлхий дээр хаана ч байхгүй ээ.

- Компаний сайн засаглал гэж сүүлийн үед их ярих болсон. Энэ талаар тайлбар өгөөч?

-Хамгийн энгийнээр хэлэхэд , тухайн компаний бүхий л үйл ажиллагаа, удирдан зохицуулах тогтоцлоо ,шийдвэр гаргах үйл ажиллагаа нь хэн нэгэн хүнийг хохироохгүй, хэн нэгэн хүнд хохирол учруулахгүй байх.  Бүх юманд тооцоололтой ханддаг, шударга ёс тогтсон газрыг л компани засаглал сайтай гэж үзэж байгаа.

Б.Загал: Хөгжлийн банк цор гарц зөв шийдэл ч биш
Голомт банкны дэд захирал, тус банкны Хөрөнгө оруулалтын банкны газрын захирал Б.Загалтай ярилцлаа.
-Лондонгийн хөрөнгийн бирж Монголын хөрөнгийн биржид ажиллахаар болсон нь нэр хүндийн хувьд ч тэр боломж гэцгээж байна.  Голомт банк хөрөнгийн зах зээлд оролцох уу. Монголын хөрөнгийн биржээр дамжуулан хувьцаа гаргах сонирхол байгаа юу?
-Хөрөнгийн зах зээлд банк олон янзаар оролцож болно. 2010 онд баталсан банкны шинэ хуулиар хөрөнгийн зах зээлд банкууд оролцох эрхийг нээж өгсөн. Өмнө нь банкуудын хувьд хязгаарлагдмал байсан. Харин одоо бололцоотой. Дотоодын хөрөнгийн бирж гэлтгүй, олон улсын биржэд ч гарч болно. Манайх оролцох сонирхолтой байгаа.
-Таны харж байгаагаар Лондонгийн хөрөнгийн биржийг дагаад ямар боломж харагдаж байна вэ?
-Лондонгийн хөрөнгийн биржтэй арилжаа хийх хөрөнгө оруулагчдын сүлжээ Монголын хөрөнгийн зах зээлд орж ирэх нь гэж харж байна.
-Томоохон банкны эзэд АНУ-д хувийн харш бариулж байгаа гэж сонссон. Одоогийн зах зээлд банк хэр ашигтай салбар юм бол оо?
-Америкт  үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ унаад, хямд байгаа. Хөрөнгөтэй хүн хөрөнгө оруулах гэдэг утгаараа энэ шийдвэрийг зөв гаргаж гэж би хувьдаа бодож байна. Цаашдаа Америкт үл  хөдлөх хөрөнгийн үнэ унахгүй, хэдэн жилийн дараа үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ өсөх юм байна гэсэн үндэслэлээр өөрийнхөө хөрөнгийг тараан байршуулж байгаа хэлбэр байх.  Хувийн харшийн тухайд би мэдэхгүй. Монголд бол хөрөнгөтэй хүмүүс байгаа.
-Хөгжлийн банкны талаар та ямар ойлголттой байгаа вэ. Банкуудын өгч чадахааргүй урт хугацааны хүү багатай зээлийг Хөгжлийн банк гаргана шүү дээ?
-Арилжааны банкуудын өөрийн хөрөнгийн хэмжээ бага байна.Татсан хадгаламж нь нэг жилээс илүүгүй хугацаатай. Хүү нь өндөр. Зээлдүүлэх чадвар нь хомс байгаа үед зайлсшгүй том төслүүдийг Хөгжлийн банкаар шийдэх шийдвэр гарсан байгаа. Хөгжлийн банк цор ганц зөв шийдэл ч биш ээ.
-Өөр сонголт байсан уу?
 -Олон зүйлүүдээс харж байгаад л Хөгжлийн банк зүгээр юм болов уу гээд шийдсэн байх. Арилжааны банкуудын өнөөдөр хийж чадахгүй байгаа зүйлийг  богино хугацаанд хийх байгуулага л гэж харж байгаа.
-Та хэд дэх жилдээ банкны салбарт ажиллаж байна вэ?
-1997 онд ажилд орж байсан гэхээр 13 жил банкны салбарт ажилласан юм уу даа.
-Аль  сургуулийн оюутан байв?
-СЭЗДС-ийг Банк, санхүүгийн мэргэжлээр төгссөн. 1993-1997 оны оюутан байлаа.
-Банк, санхүүгийн чиглэлээр дахиж суралцсан уу?
-Мэргэжил дээшлүүлэх шугамаар гадаадын 10 гаруй оронд богино хугацаа курс, сургалтад суралцсан.
-Уул уурхайн салбараас улсаараа асар их ашиг горьдож суугаа шүү дээ. Бэлэн ашиг. Хөгжихийн тулд эдийн засагаа яаж дэмжих хэрэгтэй вэ?
-Бэлэн мөнгөний тарааж байгаа урсгал явандаа багасна. Тиймээс бий болгосон хуримтлалаараа стератегийн зориулалттай томоохон үйлдвэрлэл барих нь зүйтэй. Ингэж л эдийн засгаа дэмжинэ. Бэлэн мөнгө тараагаад шинээр ажлын байр нэмэгдсэн жишээ алга.
-Банкууд эдийн засагтаа үйлчилдэг салбараасаа илүү мөнгө хүүлдэг салбар болчихсон гэж Ерөнхий сайд явсан хүн хүртэл сонинд ярилцлага өгсөн байна лээ. Бодит байдал ийм болчихсон юм уу?
-Мөнгө хүүлдэг гэдгийг ямар утгаар ойлгож байгааг нь би мэдэхгүй байна.
-Зээлийн хүү өндөр. Үйлчилгээний төлбөр ч ялгаагүй өндөр. Нэг удаа банкиар үйлчлүүлэхэд хамгийн багадаа 50-100 төгрөг авах жишээтэй. Банкуудын энэ байдал мөнгө хүүлдэг гэж нэрлэхэд хүргэсэн ч байж мэднэ?
-Хадгаламжын хүү өндөр байгаа учраас зээлийн хүү буурахгүй байгаа. Хэрэв хадгаламжын хүү буугаад ирэх юм бол харилцагч мөнгөө татаж, мөнгө гадагшлах бүр илүү их аюултай урсгал ч үүсэх талтай. Мөнгө хүүлэх нь үнэн байвал өнөөдөр арилжааны банкуудын хүүгийн зөрүү ихсээд байх ёстой. Гэтэл хадгаламж, зээлийн хүүний зөрүү багасаж байна. Цаашид ч хүүгийн зөрүү буурах хандлагатай.
- Арилжааны банкуудын үйл ажиллагааны зардал хэт нүсэр байгаа нь зээлийн хүү өндөр байхад нөлөөлж байгаа хэмээн шүүмжлэх тал бий?
-Банкны зардлыг ерөнхийд нь харьцаагаар тодорхойлдог. Орлого өртөг, орлого зардлын харьцаа ямар байгаагаас зардлыг тогтоодог. Манай банкны хувьд зардлын харьцаагаа маш бага төвшинд барьж байгаа.
-Банкийг хуулиар хамгаалагдсан луйвар ч гэдэг юм билээ. Үүгээр бол зээлийн хүүгээр манай банкууд хэт ашиг олоод байгаа юм шиг харагддаг. Та үүнтэй санал нийлэхгүй байх л даа.
-Банк хуулиар хамгаалагдсан луйвар гэж сонсоогүй юм байна. Ер нь банкуудын ашгийн хэмжээ хоёр зүйлтэй холбоотой. Хадгаламжын хүүгийн зардал, нөгөө талаас зээлийн хүүгээс дундаас ашиг олж байгаа. Сүүлийн жилүүдэд энэ хоёр хүүгийн зөрүү эсрэгээрээ улам багасаж, зээлийн хүү буурах шахалт үүссэн. Хүүгийн зөрүү багасаж байгаа. Цэвэр хүүгийн хэмжээ буурч байгаа болохоор ийм үндэслэл байхгүй.
-Өнөөдөр таамаглаж буй эдийн засгийн өсөлт, нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээ бодитой хөгжил болох уу?
-Орж ирж байгаа мөнгөнийхөө хувьд бодитой өсөлт. Энэ нь төр засгийн бодлого, тухайн иргэний хандлагаас шалтгаалах байх аа.
-Банкнаас иргэд улам л хамааралтай болж байна. Хэзээ эдийн засгийн хувьд иргэн нь банкнаас хараат бус, улс нь гадаадын зээл, тусламжаас хол байх бол. Тэр өдөр ойрхон уу?
-Иргэд нь баян чинээлэг болохын хувьд улс баян байх. Баян улс зөв хуваарилалтыг хийснээр иргэд нь хэр хурдан баян болох асуудал гарч ирнэ.
-Зээл авсан, аваагүй иргэдийн хооронд ялгаа байх уу?
-Зээл аваагүй хүнээсээ илүү, зээл авсан хүн нь ажилласаг, шаламгай, мэриймтгий байдаг. Ямар нэгэн байдлаар зээл авсан хүмүүс нийгэмд давуу талыг бий болгож байдаг. Эдийн засгийнхаа хувьд хэмнэлт рүү шилждэг.
-Өнөөдөр банкуудын олгож байгаа зээлийн хүү өндөр, хугацаа богино. Зээлийн хүүгээ  бууруулах боломж байна уу?
-Хэрвээ мөнгөний урсгал их байгаад, инфляциа тогтоож барьж чадвал зээлийн хүү буурах бүрэн боломжтой. Инфляцыг тогтоож барих нь арилжааны банк биш, төр засгийн бодлогоос хамааралтай.
-Монголбанкны Мөнгөний бодлогын хүү буурах ёстой юу. Ер нь энэ чигтээ 11 хувьд барих нь зөв үү?
-Монголбанкнаас сар бүр хэвлэлийн хурал хийж байгаа шүү дээ. Энэ хурлаараа өөрсдөө тайлбарласан. “Бид хүүгээ бууруулах гэтэл Засгаас бэлэн мөнгө тараачихлаа. Бэлэн мөнгө их хэмжээгээр тараах нь төв банкны инфляциа барих бодлогын эсрэг явчихлаа. Тиймээс бэлэн мөнгө тарааж байгаа нөхцөлд хүүгээ бууруулах бололцоогүй. Энэ хүү дээрээ тогтлоо. Хэзээ бэлэн мөнгөний тараалт багасна тэр үед хүүгээ бууруулна” гэсэн.
-Зээлийн хүү буурах нөхцөл, зах зээлийн таатай байдал бий болж байна уу?
-Арилжааны банкуудын хувьд зээлийн хүү буурах нөхцөл бүрдэж байгаа. Үүнийг юунаас харж болох вэ гэхээр банкуудын Монголбанкид сул хэвтэж байгаа төгрөгийн нөөц өсч байна. Гадаадаас ам.доллар ихээр орж ирж байгаа. Түүнийгээ арилжааны банкууд төв банкинд зарахаар банкууд маш их төгрөгтэй болж байна. Энэ төгрөгөө бид нар шууд зээлийн рүү хийж чадахгүй ч гэсэн Монголбанкины 11 хувийн хүүгээр үндэслэн байршуулж байгаа.Банкуудаасаа эхлээд зээлийн хүүгээ бууруулах үйл явц харагдаж магадгүй.
-Магадгүй харагдахгүй ч байж мэдэх нь, тийм үү?
-Хамгийн гол дайсан бол инфляц. Тиймээс инфляциа харж байх ёстой. Инфляц өндөр байгаад байх юм бол банкууд зээлийн хүүгээ хэчнээн бууруулаад ч нэмэргүй.Зээлийн хүү буурахад инфляц том асуудал болчихоод байна.
-Төгрөгийн ханш чангарах нь сайн үзэгдэл мөн үү. Цаашид төгрөг чангарах уу?
- Төгрөг огцом чангарвал нийт эдийн засагт муу үр дагавартай. Харин аажмаар хяналттайгаар төгрөг чангарахыг байж болно гэж хувьдаа ойлгож байгаа. Аажим гэдэг маань нэг жилийн хугацаанд ч юм уу. Одоо бол төгрөг нэг хоногийн дотор л өөрчлөгдөж байна. Хөдөлгөөнтэй.
-“Голланд өвчин” манай эдийн засаг өртчихсөн гэж үзэх хүн цөөнгүй. Банкны салбарт “Голланд өвчин” нөлөөлвөл зах зээлд юу мэдрэгдэх вэ?
-Мэдрэгдэнэ. Ам.долларын урсгал асар ихээр орж ирэхээр, ам.долларын ханш суларч, төгрөг чангарна гэсэн үг. Иргэд маань энэ хэмжээгээр ашигаа хүртээд баян чинээлэг болох хэдий ч үйлдвэрлэл хөгжиж чадахгүй байж байтал бид өөр газраас, Хятадаас ч юм уу хямд үнээр хямдхан ам.доллараар  их хэмжээний бараа, бүтээгдэхүүн хэрэглэнэ. Энэ нь алсдаа ам.долларын ханш чангарч, үндэсний үйлдвэрлэл хөгжихгүй байхад нөлөөлөх талтай.
-Голланд өвчинг зөв залвал хөгжилд ч хүрсэн жишээнүүд байдаг?
-Тиймээ. Чили гэхэд л энэ голланд өвчинг зөв залаад хөгжчихсөн. Тэдний жишгийг ч бид дагах ёстой.
-Төв банкнаас “валютын албан нөөц хоёр тэрбум ам.долларт хүрлээ” хэмээсэн. Энэ нь арилжааны банкинд хэр эерэг үзүүлэлт вэ?
-Улсын хэмжээд эерэг үзүүлэлт. Ирээдүйд төлбөр төлөхөд эрсдэл нь бага байх юм байна. Хөнгөлттэй хүүгээр зээл орж ирэх нөхцөл бүрдэнэ гэсэн үг. Хөнгөлттэй нөхцөлөөр зээл орж ирснээр ерөнхий зээлийн хүү буурахад нөлөлөх юм. Хоёр тэрбум ам.доллараар зогсохгүй, нэмэгдэнэ.
-Монголбанк долоо хоног бүрт арилжааны банкуудаас ам.доллар худалдан авч байгаа. Танайх ам.доллар зарж байгаа юу?
-Валютын арилжаа хийлгүй би зургаан сар болсон. Диллер мэдэж байгаа байх аа. Банкны хэмжээнд ам.долларын урсгал илүү их орж ирээд, ам.доллар зарж байгаа талдаа.
-Төгрөгийн ам.доллартай харьцах ханш 14 хувь болтлоо чангарсан. Цаашид төгрөг чангарах хандлага ажиглагдаж байна уу?
-Урт хугацаанд төгрөгийн чангарах хандлага угаасаа байна. Валютын нөөцөө ихэсгэх үү, эсвэл ирээдүйн дотоодын үйлдвэрлэлээ ханшийнхаа бодлогоор дэмжих үү гэсэн улс төрийн шийдвэр гарах ёстой. Тэр утгаараа валютын ханш огцом, дээшээ, доошоо савлахгүй болов уу. Ханшийн хэлбэлзэлтэй, хөдөлгөөн ихтэй байна байх аа.
-Инфляцыг нэг оронтой тоонд барих төвбанкны горьдлого биелэх үү. Өргөн хэрэглээний барааны үнийн өсөлт дэлхийд ч, манайд ч өссөөр байна?
-15 жилийн өмнөх Катар улстай манайх шиг байсан юм билээ. Ядуувтар, баялаг бүтээгүй орон байж байгаад гэнэт их баялагтай болж, хөгжиж эхэлсэн. Хамгийн толгой зовоосон асуудал нь инфляц. Тэд үйлдвэрлэл хөгжөөгүй, дандаа гадаадаас импортын бараа, бүтээгдэхүүн авдаг байсан нь валют чангарахад хүргэсэн гэдэг. Инфляцийг нэг оронтой тоонд барина гэдэг төв банк, төр засгийнхны толгойн өвчин байх болов уу. Нэгэнт зорилгоо тавьчихсан, түүнийхээ төлөө ажиллаж байгаа төв банкны  үйл явц ямар байхыг 2011 оны сүүлд бид харах боломжтой.
-Зоос, Анод банкны дампууралд чухам юу нөлөөлчихсөн юм бол. Том сургамж ч болсон. Та банкны салбарт ажилладаг хүний хувьд хөндлөнгөөс хараад ямар дүгнэлт хийсэн бэ?
-Хөндлөгөөс харахад гэж зөв хэллээ. Би өөрөө дотор нь ажлаагүй. Тухайн банкны баланс дээр асуудал байсан юм болов уу даа . Үүнийгээ шийдэж чадалгүй хямралын том үе шатанд хүрсэн. Энэ балансыг зохицуулж болох бололцоотой байсан гэж боддог.
-Монголын санхүүгийн зах зээлд анхалж, Голомт банк ам.доллар, төгрөгийн форвард арилжааг эхлүүлсэн гэдэг. Энэ арилжааг та нэвтрүүлсэн юм билээ. Энэ арилжааг энгийнээр тайлбарлабал?
- Тэгье. Энгийнээр хэлэхэд  өнөөдөр хоёр хүний дунд гурван  сарын дараах ханшийг нь тогтоогоод, арилжаа хийх процесс. Ирээдүйн ханшаар өнөөдөр хэлэлцэл хийнэ гэсэн үг. Гол үндэс нь ам.доллар, төгрөгийн хүүгийн зөрүү дээр тооцдог. Онолын хувьд хүү тооцоод явах гэхээр асуудал гарах учраас манайд зуучлах байдалтай хийж байна. Монголбанк  жинхэнэ хүүгийн зөрүүн дээр  цэвэр утгаар нь хийсэн байгаа.
-Эдийн засгийн форум ирэх сард болох гэж байна. Өнгөрсөн оныхот та оролцож байсан. Форумын давуу тал нь юу вэ?
-Хувийн хэвшил, Засгийн эрх барьж байгаа хүмүүсийн уулзах цэг. Өнгөрсөн жил ярьж байсан ажил зарим нь энэ онд эхэлчихсэн яваа нь давуу тал юм болов уу.

Уул уурхайн салбараа харааж, зүхэж баймааргүй байна. Ерөөж сууя
Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамны Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн бодлогын газрын дарга Б.Батхүүтэй ярилцлаа.
-Таван толгойн ордыг монголчууд бүгдээрээ хэлэлцэж байна. Та бидний ярилцлагын цаг үе нь ч ингэж  таарлаа. Таван толгойн ордоор ярилцлагаа эхлэх үү?
-Таван толгойн уурхайн хувьд манай газарт хамаардаг ч гэсэн Түлшний бодлогын газарт луу хэвийдэг. “Эрдэнэс таван толгой” компанийн ТУЗ-д Түлшний бодлогын газрын дарга Эрдэнэпүрэв багтдаг юм. Таван толгойн асуудал өдийд дэлгэрэнгүй яригдаж байна л даа. Сая Ерөнхийлөгчийн иргэний танхимд хэлэлцүүлэг хийлээ. Ямар ажил хийж байгаа эсэхийг эргэн дүгнэж цэгнэлээ. Зүүн цанхийн хувьд манайх өөрсдөө ашиглаад эхний нүүрс нь экспортод гарчихсан байна. Баруун цанхийн тухайд нээллттэй хэлэлцүүлгийн үеэр ярьсан болохоор нэмж яриад яах вэ.
-Оюу толгойн гэрээг сүр дуулинтай баталсан. Дараагийнх нь Таван толгойн орд бололтой. Таван толгойн дараахи орд нь ямар орд байх бол. Сонирхол татаж байна л даа?
-Стратегийн 15 ордоос ажиллаж байгаа нь найм, эргэлтэд ороогүй долоо бий. Асгатын мөнгөний орд, Дорнодын ураны орд, Төмөртэйн төмрийн орд зэргийг ашиглаагүй байна. Эдгээр ордыг ч мөн адил эдийн засгийн эргэлтэд цаг нь болохоор оруулах байх. Асгатын мөнгөний ордны тухайд дэд бүтцээс хол учраас хөрөнгө оруулалтын хувьд хүндэвтэр.
-Асгатын мөнгөний орд хоёр талын яриа хэлэлцээрийн асуудлаас болоод үхмэл баялаг байдалтай байгаа гэх юм. Хил дээр байгаа уулнаас л болсон юм шиг байна билээ?
-Монголын хил дээр ихэнх нь байгаа. Гэхдээ лиценз нь Монгол Оросын хамтарсан Росцевмейт компанийн нэр дээр байдаг. Тиймээс компани дангаар шийдвэр гаргаж болохгүй. Оросын талтай хэлэлцэх шаардлагатай болоод байна. Өмнө Асгатын ордыг Оросын компанитай хамтарч ажиллахаар болсон ч эсэргүүцэлтэй тулгараад энэ асуудал бүтээгүй. Одоогийн байдлаар Росцевмейт компанид Асгатын мөнгөний ордоо төрд буюу лицензээ “Эрдэнэс МГЛ” компанид шилжүүл гэсэн шаардлага тавьсан. Хэрвээ Асгатын мөнгөний ордны лиценз төрд шилжээд ирвэл “Эрдэнэс МГЛ” компани Таван толгойн орд шиг Асгатын мөнгөний ордыг ашиглахаар хөрөнгө оруулагчдын дунд тендер зохион байгуулна. Гэхдээ Асгатын ордны хувьд байрлаж байгаа газар нь их төвөгтэй. Ашиглахын тулд заавал дэд бүтэц барих шаардлагатай учраас удаашралтай.
-Төмөртэйн ордыг тойрсон маргаан дэгдэж байгаад намжсан. Сүүлд нь төр өмчөө авсан юм байна  гээд л олон нийт ойлгох шиг болсон. Гэтэл манайх олон улсын шүүхэд дуудагдах дээрээ тулсан бололтой?
-Дарханы төмөртэйн ордыг Хятадын компани лицензийг нь эзэмшиж байсан. Лицензийг Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэрт шилжүүлсэн. Үүнээс болоод хувийн өмчид халдсан гэсэн маргаан гарч байсан. Хятадын компани нь энэ лицензийн асуудлаас болоод Арбиртрын шүүхэд хандсан юм билээ. Тиймээс ордыг шууд ашиглах боломжгүй.
-Яамны зүгээс уул уурхайн компаниудад шаардлага тавьж байна уу. Өмнөговь аймгийн хувьд уул уурхайн түрэмгийлэл өртчихсөн дүр төрхтэй байсан?
-Уурхайн компанид тавьдаг манай эхний шаардлага бол тухайн ордыг яаж ашиглах вэ гэсэн ТЭЗҮ. ТЭЗҮ дээр бүх зардлаа тооцсон байдаг. Ийм техник технологи ашиглана, хүдрээ ингэж боловсруулна, аюулгүй ажиллагааг сахина , ингэж байгаль орчноо хамгаална гээд. Өөрөөр хэлбэл, өмнийн говьд үйл ажиллагаа явуулж компанийн уурхай доторхи үйл ажиллагааг бид хянаж байна гэсэн үг. Уурхайгаас гаргаад хил рүү тээвэрлэж байгаа асуудлыг ЗТБХБЯ хариуцна. Тээврийн асуудал бол манай яамнаас гараад явчихна л даа. Уул ажлын төлөвлөгөө, тайланг тухайн компани манай яаманд ирүүлж батлуулж, тайлагнадаг. Компанийн ТЭЗҮ ЭБЭХ яамнаас гадна Эрдэс баялагийн зөвлөл баталдаг.
-Уулын ажлын тайлан төлөвлөгөөг тасалдуулсан компани бий юү?
-Мэр сэр бий л дээ.
-Жишээ нь ямар компани байна вэ?
-.Компаниудын нэрийг дурдвал олон компани бий. Алтны, жоншны жижиг компаниуд  иймэрхүү асуудал их гаргадаг. Уулын ажлын төлөвлөгөө, тайланд ЭБЭХЯ,  МХЕГ-ын улсын байцаагч хяналт тавьдаг юм.
-Уурхайн нөхөн сэргээлтэд хэрхэн анхаарч байна вэ?
-Дөнгөж л уул уурхай өнгөн хөрсөө ухаад олборлолтоо явуулах гэж байна. Томоохон ордын хувьд нөхөн сэргээлт хол байна. Гэхдээ ордны нөөцөөс шалтгаалаад жил жилээр компани биологийн нөхөн сэргээлт хийх шаардлагатай болдог. Ямархуу нөхөн сэргээлт хийх нь ТЭЗҮ-д тодорхой нарийвчилсан байдаг.

-Төрийн зардлаар орд нээхээр хайгуул судалгааны ажил хийж байна уу?
- Улсын зардлаар суурь судалгааг хийдэг юм. Түүнээс орд нээх хэмжээний хөрөнгө мөнгө баталдаггүй болохоор таамаг л дэвшүүлдэг. Өнгөрсөн жил хайгуулын ажилд дөрвөн тэрбум төгрөг төсөвлөсөн. Үүн дагуу тендер зохион байгуулаад шалгарсан компани нь суурь судалгаа хийж яваа.
-Хайгуул судалгааны үр дүнд орд нээгдсэн үү?
-Суурь судалгаагаар илрэхгүй. Нарийвчилсан судалгааны дүнд л орд болох газар мөн эсэхийг тодорхойлдог. Энэ судалгааг хувийн компаниуд хийж байна. Энд зэс байж болох юм гэсэн үүднээс хөрөнгө оруулаад хайгуул хийж байна. Хэрэв хэмжээ нь нарийн тогтоогтоод ирвэл эрдэс баялагийн зөвлөл үүнийг баталгаажуулаад сая орд нээгдсэн гэж үздэг. Хайсан газар болгон орд болно гэж байхгүй. Гэхдээ хоосонгүй.  Хэдийгээр газрын хэвлийд алт нь байлаа хэдий ч энэ нь уурхай болгоод ашиглахад их зардал гарахаар бол орд болохгүй. Өөрөөр хэлбэл, зардал нь ашгаа давчихсан тохиолдолд орд гэж үзэхгүй.
-Эрдэс баялагийн зөвлөлөөр баталгаажсан дараагийн стратегийн 15 орд эхнээсээ бүртгэсэн үү?
-Том ордыг батлуулах нь удааширалтай байна. Болгоомжилсон байх. Асар их хөрөнгийг ордыг нээхэд зарна. Харин жижиг орд нэгдэж байна. Жилд дунджаар 50 гаруй жижиг орд бүртгэгдэж байна.
-Таван толгойн ордыг монголчууд өөрсдөө нээсэн үү. Олон улсын хамтарсан баг нээж байв уу?
- Бороогийн ордыг гэхэд Германчууд нээсэн, Таван толгойг оросууд манайхтай хамтарч хайгуулын судалгаа хийгээд тогтоосон. Жижиг ордуудыг бол хувийн компаниуд хайгуул хийгээд нээсэн боловч эрдэс баялагийн зөвлөлөөр батлагдаагүй байна. Жишээ нь Төв аймагт больфромын орд нээгдсэн байна лээ.
-Төрд хайгуул хийх мөнгө чинь хүрэлцэхгүй байна гэж гомдоллож болдоггүй юм уу. Мөнгө олдог газар байж?
-Дөрвөн тэрбум төгрөг хангалттай биш л дээ. Суурь судалгаа хийхэд. Уг нь, хуулинд заачихсан байдаг. Уул уурхайгаас орсон ирсэн орлогын 30 хувийг геологи хайгуулын салбарт  зарцуулна гээд заачихсан. Гэтэл геологи хайгуулын ажилд зориулж баталж буй дөрвөн тэрбум төгрөг чинь уул уурхайгаас орж ирж буй мөнгөний нэг хувьд нь  ч хүрэхгүй хөрөнгө. Өөрөөр хэлбэл, ашигт малтмалын хуулин дахь заалт огт хэрэгждэггүй. Гэтэл Монголын эдийн засгийг уул уурхай л авч явна. Шилжилтийн үед Эрдэнэтийн үйлдвэр л  монголын төсвийг бүрдүүлж байсан. “Алт” хөтөлбөр байна.
-“Алт” хөтөлбөрийн үр дүнд нинжаа гэж нэг хэнд захирагдахгүй, татвар төлдөггүй, байгаль сүйтгэгч бий болоод гараад гэсэн ойлгож болох уу?
-Хямарлын жилүүдэд Монголбанкинд 20 тонн алт тушааж эдийн засгийг “алт” хөтөлбөрт аварч байсан. Ямар ч хүнд үед Монгол Улсыг уул уурхайн салбар л авч явна. Өнөөдөр дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 70 орчим хувийг, экспортын 90 орчим хувийг уул уурхайн бүтээгдэхүүн эзэлж байна.
-Тэгвэл, энэ бүхний үр шимийг иргэд хэзээ хүртэх вэ. Нүүрс нь дэлхийн зах зээлийн үнээс хэд дахин хямд үнээр гадагшаа буюу Хятад руу гарч байна?
.-Монгол Улсын төсөв тэлж байна. Уул уурхайн салбараас үүдэлтэй эдийн засгийн өсөлт л энэ яваад байгаа юм шүү дээ. Тиймээс өнөөдөр уул уурхайн салбараа харааж, зүхэж баймааргүй байна. Ерөөж сууя. Уул уурхайн салбар сайн юмыг авчирсан. Гэхдээ энэ дунд саар зүйл байсан. Хамгийн гол нь бид баялагтай байлаа гээд мөнгөгүй бол бол юу ч хийж чадахгүй.
Одоо бол дөрвөн мянга гаруй лиценз байна. Үүний гурван мянган гаруй нь хайгуул.
-Уул уурхайн салбарт маш олон лиценз олгогдсон. Хэн хаана ч дураараа газар ухаад нүүрс олборлож болохоор болсон. Манайд одоо хэчнээн лиценз эзэмшигч байна вэ?
-Олон лиценз олгогдсон нь үнэн. Нэг хэсэг 10 мянгад хүрч байсан гэж ярьдаг л даа. Одоо бол дөрвөн мянга гаруй лиценз байна. Үүний гурван мянган гаруй нь хайгуул, 1100 нь ашиглалтын лиценз. Гэтэл энэ олон газрыг хянаж байгаа газар нь Ашигт малтмалын газар, МХЕГ. Энэ хоёр байгууллага энэ олон компанийг хянах ямар ч боломжгүй. МХЕГ-т гэхэд геологи, хайгуулын чиглэлийн байцаагч гэхэд тав, зургаахан байна. Хяналтын байцаагчийн тоог нэмэх, дээр нь уул уурхайг хянадаг тодорхой хүмүүстэй болох шаардлагатай. Уул уурхайн хөндөх асуудлыг  төрийн бус байгууллагаар л гаргаж ирж байна. 1990 лны үеэд хувийнхан ордоо нээ, нээсэн ордоо өөрсдөө ашигла, харин улсаас татвараа авна гэсэн байдлаар уул уухайн салбарт хандаж байсан. Үүний ул мөр одоо арилаагүй байна. Геологийн гэсэн яам ч байхгүй болоод Хөдөө аж ахуйн яамны нэг хэсэг байлаа шүү дээ. Нэг хэсэг уул уурхайн салбар бол уналтад орсон. Энэ нь бодит шалтгаантай байсан.
-Ямар шалтгаан?
- Дэлхийн зах зээл дээр ашигт малтмалын үнэ унаж,  дээр нь Хятад бол эдийн засгийн хувьд дорой буурай байлаа. Юун монголоос нүүрс авах мантай. 2002, 2003 оноос  эхлээд дэлхийн зах зээл дээр ашигт малтмалын үнэ өсч эхэлсэн. Алтаар жишээ авахад нэг унци 200 гаруйхан ам.доллар төгрөгийн үнэтэй.Энэ үед хэнч  нинжаа болохыг хүсээгүй. уул уурхайн сонин байгаагүй.  Гэтэл өнөөдөр алтны нэг унци нь 1900 ам.долларт хүрч байна. Зэс гэхэд тэр үед  их өсвөл л гурван мянган ам.доллар Өнөөдөр зэс есөн мянган ам.долларт хүрч байна.  Хятадуудад нүүрсний хэрэглээ гэж байхгүй байсан. Энэ бүхэн өсөөд ирэхээр уул уурхайн салбар хүмүүсийн анхаарлыг татаад эхэлж байна. Хүн болгон уул уурхайг шүүмжилдэг болчихсон. Мэддэг болсон.  Харин одоо газар тарилангийн салбар шиг уул уурхайн салбараа дэмжих л үлдлээ. Хүний нүдэнд бол муу муухай салбар болж харагдаад байдаг.  Энэ чинь Монгол Улсыг тэжээж яваа салбар.
-Үнэн. Уул уурхайн салбар маш олон итгэл найдварыг тээж яваа. Нүүрс, зэс, алтны үнэ дэлхийн зах зээлд дээр өсч байвал манай төсөв, эдийн засаг гэгээтэй. Гэхдээ байгаль орчин бол нэгдүгээр асуудал байх?
-Ерөнхийлөгч нар манайд айлчилла. Бизнесийн яриа хэлцэл өрнөж байна. Уул уурхайн салбар дэлхийд Монголыг таниулж эхэллээ.  Тиймээс энэ салбарыг ад үзэхгүй байх. Байгаль орчноо хамгаалж байна гээд энэ салбарыг унагааж болохгүй. Энэ салбар хөгжиж байж л Монгол Улс  мөнгөтэй болно. Мөнгөтэй байж үйлдвэржинэ.
-Сайншанд аж үйлдвэрийн цогцолбор хэзээ бодит ажил болох вэ?
-Сайншанд аж үйлдвэрийн цогцолборын ажилд АНУ-ын Бэхтэл компани зөвлөж байна. Бэхтэл компанийнхан ирээд явсан.  Аж үйлдвэрийн цогцолборт барих зургаан төрлийн үйлдвэрийн техник эдийн засгийн үндэслэлийг тодорхой гаргаж, ашигтай эсэх, хүчин чадлыг нь тодорхойлж өгөх юм. Дэд бүтцээ хурдан барьчих юм бол хүнд үйлдвэр баригдах боломжтой. Энэ өвөлдөө багтаад эхний ээлжийн эдийн засгийн тооцоог Бэхтэл компани гаргаж өгнө. Манайд идэвхитэй экспортлож байгаа 13 төрлийн бүтээгдэхүүн байна. Үүнээс 4-5 бүтээгдхүүнийг сонгож аваад нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүнийг боловсруулна. 
-Дөрвөн бүтээгдэхүүнд нүүрс, зэс,газрын тос орж байна уу?
-Нүүрс, хар төмөрлөг, зэс, молибден багтаж байна. Газрын тос тав дахь нь. Эрдэнэт үйлдвэрийн хамтарсан зөвлөл хуралдаад зэс боловсруулах үйлдвэр барих саналыг дэмжсэн байгаа.